Ám ảnh 'tòa án đám đông': Đừng để nút share thành bản án

Một mâu thuẫn giữa những người quen biết có thể chỉ dừng lại trong phạm vi cá nhân. Nhưng khi câu chuyện được đưa lên mạng xã hội, mọi thứ có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát của những người trong cuộc.

Gần đây, nghệ sĩ Bình Tinh công khai kêu cứu vì cho rằng mình bị làm nhục trên mạng xã hội. Từ mâu thuẫn giữa những người quen biết, câu chuyện của nghệ sĩ Bình Tinh nhanh chóng lan lên mạng xã hội khi một người liên tục đăng bài, video và livestream, đưa ra những cáo buộc liên quan đến nữ nghệ sĩ, trong đó có nội dung cho rằng vợ chồng cô còn nợ 300 triệu đồng.

Một bài đăng thu hút khoảng 5.200 lượt xem, hơn 1.100 bình luận và 98 lượt chia sẻ. Bên dưới xuất hiện nhiều bình luận chỉ trích, miệt thị Bình Tinh.

Nữ nghệ sĩ sau đó gửi đơn tố giác, cung cấp tài liệu cho cơ quan công an về những thông tin cáo buộc này. Cơ quan CSĐT Công an TPHCM đã tiếp nhận tố giác và đang giải quyết vụ việc.

Khi đúng - sai vẫn đang được làm rõ, những phán xét trên mạng đã có thể đi trước kết luận của cơ quan chức năng.

Khi đám đông trở thành “quan tòa”

Trên mạng xã hội, một người có thể chỉ mất vài giây để bấm nút chia sẻ hoặc để lại bình luận. Nhưng khi hàng nghìn người cùng làm điều đó, sức ép tạo ra đối với người bị nhắm đến có thể hoàn toàn khác.

Theo ThS Lê Đại Minh, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, một trong những nguyên nhân khiến con người dễ có hành vi gay gắt trên mạng là sự khác biệt giữa tương tác trực tiếp và môi trường số.

Khi đối diện với một người thật, chúng ta nhìn thấy nét mặt, cảm xúc và phản ứng của họ. Những tín hiệu đó tạo ra sự cẩn trọng, đồng cảm và ý thức rằng mình phải chịu trách nhiệm cho lời nói.

Trên mạng, những rào cản ấy giảm đi đáng kể. Khi một người cảm thấy mình đang ẩn sau tài khoản hoặc ít có khả năng bị nhận diện, mức độ tự kiểm soát có thể giảm xuống. Đây là một phần của hiện tượng online disinhibition (giảm kiểm soát hành vi trên không gian mạng).

“Không phải cứ ẩn danh là con người sẽ trở nên hung hăng, nhưng sự ẩn danh hoặc cảm giác ít bị nhận diện có thể làm giảm cảm giác trách nhiệm cá nhân”, ThS Lê Đại Minh nói.

Từ đây, tâm lý đám đông tiếp tục đẩy sự việc đi xa hơn. Một người nhìn thấy hàng nghìn bình luận cùng chỉ trích một cá nhân rất dễ có cảm giác “chắc chắn người này phải có vấn đề”, dù bản thân chưa kiểm chứng đầy đủ thông tin. Phán xét của số đông lúc này vô tình trở thành một dạng “bằng chứng xã hội”.

Cảm xúc cũng được khuếch đại theo cách tương tự. Một người ban đầu chỉ đọc thông tin, sau đó thấy người khác phẫn nộ, rồi chính mình cũng bị cuốn vào cảm xúc ấy. Từ “không đồng tình” chuyển thành “phải lên tiếng”, rồi từ lên tiếng có thể chuyển thành công kích cá nhân.

ThS Lê Đại Minh cho rằng ranh giới quan trọng nằm ở việc mỗi người cần nhận thức rõ mình đang phản biện một hành vi hay tấn công một con người.

“Nếu mục tiêu là làm rõ sự việc, yêu cầu giải thích hoặc chỉ ra một hành vi sai, đó vẫn là phản biện. Nhưng khi chuyển sang miệt thị, hạ nhục, đe dọa, bêu riếu, truy tìm thông tin cá nhân hoặc kêu gọi người khác cùng tấn công, cuộc tranh luận đã bước sang một trạng thái khác”, ThS Minh nhấn mạnh

Đáng chú ý hơn, nếu mục tiêu chuyển thành “phải làm cho người này mất mặt”, “phải khiến họ trả giá”, “phải kéo càng nhiều người vào càng tốt”, đám đông đang tiến gần đến một cuộc săn đuổi tập thể.

Đằng sau mỗi tài khoản mạng xã hội vẫn là những con người thật, với công việc, các mối quan hệ, danh dự và đời sống tâm lý của họ.

ThS Lê Đại Minh

Một trong những điều dễ bị bỏ quên nhất trong những cuộc “đấu tố” trên mạng là người bị nhắm đến vẫn phải sống với những lời phán xét ấy ngoài đời.

Theo ThS Lê Đại Minh, nạn nhân có thể trải qua lo âu, căng thẳng, xấu hổ, tức giận, mất ngủ, khó tập trung, né tránh giao tiếp hoặc luôn trong trạng thái cảnh giác, liên tục kiểm tra xem trên mạng đang nói gì về mình.

Đáng nói, một sự việc trên mạng không dễ kết thúc như một cuộc tranh cãi ngoài đời.

Một nội dung có thể tiếp tục được chia sẻ, bình luận và nhắc lại. Một thông tin cũ có thể bất ngờ xuất hiện trở lại. Với người bị nhắm đến, điều đó có thể tạo ra cảm giác “chuyện này sẽ không bao giờ kết thúc”.

“Một vài lời xúc phạm có thể được xem là ý kiến của một vài cá nhân. Nhưng khi hàng nghìn người cùng nói những điều tương tự, nạn nhân rất dễ có cảm giác rằng ‘tất cả mọi người đều chống lại mình’, kể cả khi thực tế không phải như vậy”, chuyên gia tâm lý phân tích.

Tất nhiên, phản ứng của mỗi người khác nhau. Không phải ai bị công kích trên mạng cũng sẽ gặp vấn đề tâm lý nghiêm trọng. Mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc thời gian, mức độ công kích, việc thông tin có lan sang đời sống thực hay không, cũng như sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè. Nhưng điều đó không có nghĩa những tổn thương trên mạng có thể bị xem nhẹ.

Bởi vậy, câu hỏi không phải là “một bình luận của tôi có đáng kể gì không”, mà là điều gì xảy ra khi hàng nghìn người cùng nghĩ như vậy?

Đừng để tốc độ mạng xã hội quyết định

“Tòa án đám đông” không chỉ là câu chuyện của người dùng mạng. Nó đặt ra một yêu cầu đặc biệt đối với báo chí: làm sao đưa tin về những vụ việc đang gây phẫn nộ mà không vô tình trở thành một mắt xích trong quá trình kết tội một con người?

ThS Đoàn Duy Anh, giảng viên Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cho rằng ranh giới quan trọng nhất nằm ở câu hỏi: Chúng ta đang bày tỏ quan điểm hay đang đưa ra một phán quyết khi chưa đủ căn cứ?

Công chúng có quyền lên tiếng, phản biện và đặt câu hỏi. Trong nhiều trường hợp, sức ép dư luận còn góp phần đưa những vấn đề bị che giấu ra ánh sáng.

Chúng ta có quyền nói, nhưng không có nghĩa là mọi điều mình nói đều trở thành sự thật.

ThS Đoàn Duy Anh

Nhưng tự do ngôn luận không đồng nghĩa với quyền kết tội.

“Chúng ta có quyền nói, nhưng không có nghĩa là mọi điều mình nói đều trở thành sự thật. Và càng không thể dùng số lượng người đồng tình để thay thế cho chứng cứ”, ông Duy Anh nói.

Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng với báo chí. Một clip đang “viral”, một livestream có hàng triệu lượt xem hay một bài đăng có hàng chục nghìn bình luận có thể là tín hiệu để nhà báo bắt đầu tìm hiểu, nhưng không thể tự động trở thành bằng chứng để xuất bản.

“Nguyên tắc đầu tiên của nhà báo trong những vụ việc kiểu này là đừng để tốc độ của mạng xã hội quyết định tốc độ của báo chí”, ThS Đoàn Duy Anh nhấn mạnh.

Theo ông, nhà báo phải tách rõ điều đã được xác minh và điều mới chỉ là cáo buộc. Chỉ riêng cách dùng từ đã có thể tạo ra khác biệt rất lớn: “Người A có hành vi…” hoàn toàn khác với “người A bị tố có hành vi…”.

Nhà báo cần tìm nguồn độc lập, nguồn có thẩm quyền; nếu vụ việc liên quan pháp luật, phải xác minh tình trạng pháp lý từ cơ quan chức năng và tạo cơ hội để người bị phản ánh được lên tiếng.

Đặc biệt, không nên biến đời tư, thông tin cá nhân hoặc những hình ảnh không cần thiết thành “chất liệu câu view”. Nếu một thông tin sai được mạng xã hội chia sẻ hàng nghìn lần, báo chí lại tiếp tục đăng tải mà chưa kiểm chứng, sức lan truyền ấy có thể được khuếch đại thêm nhiều lần.

Theo ThS Đoàn Duy Anh, AI đang buộc báo chí phải thay đổi một tư duy căn bản: Những gì nhìn thấy chưa chắc đã là bằng chứng. Khi tiếp nhận một video, nhà báo không chỉ cần xem nội dung mà phải truy tìm nguồn gốc: Video xuất hiện đầu tiên ở đâu, ai đăng, thời điểm nào, có bản gốc hay không, có dấu hiệu cắt ghép không và có nguồn độc lập nào xác nhận hay không.

Với hình ảnh, có thể tìm kiếm ngược, kiểm tra dấu hiệu chỉnh sửa và đối chiếu với những hình ảnh khác từ hiện trường. Trong thời đại AI, đó không còn là kỹ năng riêng của một nhóm phóng viên chuyên trách. Nó trở thành yêu cầu cơ bản của nghề báo.

Trước mỗi lần chia sẻ hay bình luận một thông tin gây tranh cãi, ThS Đoàn Duy Anh cho rằng người dùng nên tự hỏi: Tôi đã biết đầy đủ sự việc chưa? Tôi đang phản biện hành vi hay xúc phạm một con người? Hệ quả sau bình luận này có thể là gì?

Và có một câu hỏi đơn giản nhưng đủ để khiến mỗi người dừng lại: Nếu người đó đang đứng ngay trước mặt mình, tôi có nói câu này theo đúng cách này không?

Phía sau mỗi tài khoản vẫn là một con người, với công việc, các mối quan hệ, danh dự và đời sống riêng. Một lượt chia sẻ có thể chỉ mất vài giây, nhưng khi hàng nghìn lượt chia sẻ cùng hướng về một người, sức ép tạo ra có thể lớn hơn rất nhiều.