Điện Kính Thiên sẽ được phục dựng thế nào?

Dựa vào những phát hiện khảo cổ quan trọng, Điện Kính Thiên tại trung tâm Hoàng thành Thăng Long sẽ được phục dựng. (Video: Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội)

Điện Kính Thiên - biểu tượng của quyền lực hoàng gia, lưu giữ dấu ấn về lịch sử quốc gia Đại Việt sẽ được phục dựng. Sau hơn 15 năm nghiên cứu, từ phế tích gần như chỉ còn nền điện và thềm rồng, các nhà khoa học từng bước giải mã công trình bằng khảo cổ học, sử liệu, kiến trúc, hiện vật và nghiên cứu so sánh.

Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, sau khi lên ngôi hoàng đế ngày 15/4/1428, Bình Định vương Lê Lợi đặt niên hiệu Thuận Thiên, quốc hiệu Đại Việt và chọn Đông Kinh (Thăng Long) làm kinh đô. Đến tháng 12 cùng năm, vua Lê Thái Tổ cho xây dựng Điện Kính Thiên.

Tòa điện tiếp tục được tu bổ, xây dựng qua các triều đại. Ngày 16/3/1465, vua Lê Thánh Tông ra lệnh xây dựng lại điện Kính Thiên; công trình hoàn thành vào tháng 11 cùng năm. Ngày 15/8/1467, nhà vua cho dựng lan can bằng đá tại điện. Đến tháng 9/1630, vua Lê Thần Tông cho dựng tam tòa cung điện cùng 16 gian hành lang.

Đến năm 1816, vua Gia Long phá bỏ điện Kính Thiên để xây dựng tòa điện mới làm chính điện của hành cung Bắc Thành. Năm 1841, vua Thiệu Trị đổi tên điện Kính Thiên thành Long Thiên. Đến năm 1888 - 1889, quân đội viễn chinh Pháp phá bỏ điện Long Thiên để xây dựng tòa nhà Pháo binh.

Trong lịch sử, Chính điện Kính Thiên giữ vị trí đặc biệt. Đây là tòa chính điện quan trọng nhất của kinh đô Thăng Long nước Đại Việt dưới thời Lê sơ, thời Mạc và thời Lê Trung hưng, tồn tại liên tục trong 4 thế kỷ, từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18.

Theo sử sách, Chính điện Kính Thiên được xây dựng trên núi Nùng, tiếp nối nền cũ của điện Càn Nguyên và Thiên An thời Lý - Trần, tức giai đoạn từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 14. Đây được xem là huyệt điểm “tàng phong tụ khí”, nơi thông thiên đạt địa giữa các hoàng đế Đại Việt thời xưa với Thiên đế, tạo nên sự thống nhất giữa Trời (Thiên), Đất (Địa) và Người (Nhân), hướng tới vạn vật giao hòa, quốc thái dân an, quốc gia cường thịnh, dân tộc trường tồn.

Không gian Chính điện Kính Thiên từng là trung tâm quyền lực tối cao. Đây là nơi các hoàng đế tổ chức những buổi thiết lễ đại triều, bàn định các quyết sách xây dựng đất nước, đồng thời diễn ra những nghi thức cung đình quan trọng nhất.

Trải qua biến thiên của lịch sử, Chính điện Kính Thiên hiện nay chỉ còn lại phế tích với nền đài cao gần 3m cùng 2 bộ thành bậc đá chạm rồng rất đặc sắc của thời Lê đã được công nhận Bảo vật Quốc gia. Các cuộc khai quật khảo cổ học theo khuyến nghị của UNESCO tại đây vào các năm 2011, 2023, 2025 và 2026 đã phát hiện nhiều di tích, di vật quan trọng.

Đặc biệt, nền móng của Chính điện Kính Thiên được sáng tỏ giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn giá trị của khu di sản và mong ước được chiêm ngưỡng tòa điện nguy nga giữa lòng Hà Nội ngàn năm văn hiến.

Kết quả nghiên cứu liên ngành trong 15 năm qua đã khẳng định Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long trải qua 4 thế kỷ (từ thế kỷ 15-18) không thay đổi, là sự tiếp nối về vị trí của điện Càn Nguyên, Thiên An thời Lý, Trần.

Các nghiên cứu cho thấy móng nền Chính điện Kính Thiên được xây dựng từ thời Lê sơ, tức thế kỷ 15, trên lớp phế tích thời Lý, thế kỷ 11-12, và thời Trần, thế kỷ 13-14. Lớp nền này dày 2,9m, gồm 18 lớp đầm nện bằng đất sét, sỏi, gạch ngói và sành sứ vụn. Đến thế kỷ 17, Chính điện Kính Thiên được xây dựng lại.

Dấu tích của tòa chính điện được khảo cổ học làm rõ với 20 móng kép và 20 móng đơn. Móng cột kép có kích thước 3,1m x 5,6m; móng cột đơn có kích thước trung bình 3m x 3m, dày 4m với 81 lớp đầm. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất trong lịch sử kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Hệ thống móng cột có 10 hàng, mỗi hàng có 6 chân cột, tạo thành mặt bằng hoàn chỉnh 9 gian, sâu 5 gian, hiên rộng 2.76m, diện tích 1.585m².

Mô hình thiết kế điện Kính Thiên

Phía trước chính điện là sân điện rộng 56,3m, sâu 19,64m, diện tích 1.105m². Mặt sân được lát bằng nhiều loại gạch khác nhau, phản ánh các lần tu sửa công trình. Bao quanh nền đài là hệ thống lan can đá được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Cả 4 mặt đều có thành bậc chạm hình rồng, vân mây dẫn lên chính điện.

Theo kết quả nghiên cứu, nền móng điện Kính Thiên vừa thể hiện những chuẩn mực của kiến trúc cung đình Việt Nam, vừa phản ánh các yếu tố giao lưu khu vực. Công trình cũng cho thấy sự tiếp nhận và vận dụng hệ tư tưởng Nho giáo trong kiến trúc chính điện thời Lê.

Bộ khung gỗ của chính điện được dựng bằng gỗ lim. Toàn bộ hệt cột được đặt trên chân tảng đá, liên kết các cột gỗ bằng xà ngang và xà dọc thông qua các mộng gỗ truyền thống tạo thành hệ khung vô cùng vững chắc giúp công trình hấp thụ tải trọng từ hệ mái và chuyển hóa chịu tải động của gió lớn hay tác động của địa chấn.

Bộ vì sáu hàng cột sử dụng kết cấu vì truyền thống “chồng rường - giá chiêng”, trong đó vì nóc là kiểu giá chiêng, vì nách là bán giá chiêng kết hợp giữa các con rường và trụ ngắn tạo ra một kết cấu chịu lực vững chắc, có giá trị thẩm mỹ cao cho kiến trúc chính điện.

Liên kết hiên sử dụng hệ thống “đấu củng mang đặc trưng yếu tố Việt” được nghiên cứu từ những di vật khảo cổ (hiện vật gỗ, mô hình kiến trúc tráng men) phát hiện tại khu vực điện Kính Thiên. Cụ thể, đấu củng được đặt ở vị trí đầu cột, gian và góc có chức năng tăng độ cao, vươn xa của mái hiên để đón ánh sáng, tạo dáng vẻ uy nghi khi vua ngự hiên điện thị triều.

Từ vì nóc, vì nách và củng hiên liên kết tạo độ dốc mái thông qua hoành mái, còn hoành tiếp tục nâng đỡ hệ rui theo chiều dốc mái. Đặc biệt, rui bay đầu được hất lên vót thuôn tròn, nhờ đó giúp mái hiên đua xa, giảm độ dốc chân mái và hạn chế trượt ngói. Phía trên hệ rui, lớp ván lót tạo thành bề mặt ổn định cho lớp mái.

Bộ mái Chính điện Kính Thiên gồm hai tầng mái, có góc đao cong được lợp bằng ngói rồng hoàng lưu ly, đầu bờ nóc, bờ chảy và bờ guột đặt tượng đầu rồng tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy, uy nghiêm cho hệ mái chính điện.

Nếu đặt kìm nóc, tượng đầu rồng, rồng ổ, dải liên châu và văn như ý trong một chỉnh thể hoàn chỉnh, giá trị biểu tượng được nhấn mạnh vào yếu tố quyền lực tối cao, sự trường tồn của triều đại và quốc gia dân tộc, phản ánh sự chi phối đậm nét của hệ tư tưởng Nho giáo.

Việc phục dựng Chính điện Kính Thiên được nghiên cứu kỹ lưỡng đáp ứng đầy đủ các quy định, yêu cầu khoa học trong nước và khuyến nghị của UNESCO, ICOMOS với mục tiêu cao nhất là bảo tồn, làm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu của di sản đáp ứng nguyện vọng của Nhân dân Việt Nam và cộng đồng quốc tế trong việc gìn giữ và trao truyền di sản văn hóa đặc sắc này.

Không gian Chính điện Kính Thiên hình thành sẽ là nơi diễn giải di sản thông qua các hoạt động thực hành văn hóa phi vật thể cung đình, một không gian văn hóa lịch sử có sức lan tỏa, thu hút du khách và phát triển du lịch, phù hợp với định hướng chiến lược của Đảng và Chính phủ - đưa văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.