Hành hương trên "thánh địa" Báo chí

Tôi lần lượt gặp ba nhà báo Thanh Tùng, Xuân Bình và Đào Thanh Hưng. Ba anh, ba con người độc lập, ba nhà báo ở ba thế hệ khác nhau, không liên quan đến nhau nhưng thú vị thay lại gặp nhau ở nhiều điểm tương đồng.

Nhà báo Xuân Bình

Chủ nghĩa xê dịch

Ở Thanh Tùng, Xuân Bình và Đào Thanh Hưng có cái sự “ngứa ngáy” của bệnh thèm đi. Nếu hỏi họ đã đến những đâu trên đất nước này, thì chi bằng hỏi họ, còn nơi nào chưa đến. Như thế họ chỉ phải kể ra có một hai cái gạch đầu dòng mà thôi. Trong số ba anh, tôi ngưỡng mộ vô cùng cái sự đi của Xuân Bình. Tôi không nhớ nổi trong cuộc nói chuyện mà phần lớn anh là người nói, tôi chỉ ngồi nghe anh nhắc tới bao nhiêu địa danh, bao nhiêu câu chuyện gắn với mỗi địa danh ấy.

Xuân Bình đã từng leo lên Everest- ngọn núi cao nhất trên thế giới và cũng đã từng ôm cuốn kinh thánh mang theo từ Hà Nội, nằm ngửa nơi sâu tận cùng trái đất- Biển chết lẩm nhẩm đọc. Cuộc đời của anh được anh tự họa như một chú cá rô nằm trong vũng nước, gặp một trận mưa rào và sung sướng ùa ra sông. Nhưng thực tế là Xuân Bình đã hóa cá Kình và bơi lội tung tăng ngoài biển khơi từ thuở nào. Anh đi khỏe, viết cũng khỏe. Đi để viết. Viết để có tiền đi. Đối với anh, đi là để nhìn lại mình, đi là do sự thúc bách của bản thân và do sự quyến rũ của nơi đến. Đi còn là để giải tỏa năng lượng trong bản thân mình nữa. Đôi khi, trong những chuyến đi, anh có cảm giác mong manh, thiếu tự tin đến khủng khiếp khi thiên nhiên bày ra trước mặt những cảnh tượng hoang vu đến rợp ngợp. Nhưng nếu không đi “chắc tôi mãi mãi là con cá rô khốn khổ nằm trong vũng nước và thần kinh từ lâu rồi”. Vì vậy, ở Việt Nam anh nghĩ mãi chưa ra còn tỉnh nào anh chưa tới. Còn ra nước ngoài thì còn một vài cái đầu ngón tay. Nhưng, khác với nhiều người đi để hưởng thụ, để tiêu tiền, hoặc giả có loại nhà báo đi theo dạng đi xe hơi, ngồi phòng điều hòa rồi về khoe mẽ, Xuân Bình là dạng vật vã đi, khổ sở đi, khắc khoải đi, đau đáu đi.

Với hơn 40kg máy ảnh, máy tính, sách vở và các thứ lỉnh kỉnh trên lưng, Xuân Bình đi như đi tín đồ Hồi Giáo hành hương về thánh địa Mecca. Anh đến Jerusalem, đến Nepal, Trung Quốc, Ấn Độ, Châu Âu... Anh ngược lên Everest, ngụp xuống tận Biển Chết. Anh rong ruổi theo bóng lạc đà dọc con đường Tơ lụa, hay đến Tây Tạng để hứng trọn “cơn sốc” Văn hóa đã đẩy tất cả các cảm xúc trong cơ thể chuyển động hỗn loạn. Có cảm giác, Xuân Bình giống như đứa trẻ hau háu đói trước mỗi chuyến đi. Người ta đi thong thả thì Bình đi như chạy, chỉ sợ lãng phí thời gian mà không khám phá hết mọi thứ. Người ta nghỉ thì anh đi. Đêm ở Tây Tạng, trời lạnh thấu da, thiên hạ rúc vào chăn ấm ngủ, một mình Bình ra ngoài trời ngửa cổ lên và ngỡ ngàng trước cảnh trời và đất nhập làm một. Hằng hà sa số những ngôi sao lớn không thể tưởng tượng nổi hiển hiện trước mắt. Lần đầu tiên anh hiểu vì sao có chiêm tinh, vì sao con người thường gắn mỗi vì sao với sự thay đổi của số phận con người hay với vận mệnh của một đất nước. Trước một sự vật, người ta đi một vòng, còn Xuân Bình đi tới cả chục vòng, vòng trong vòng ngoài, chưa kể còn săm soi, sờ mó tận tay. Mỗi ngày trong hành trình của mình, Xuân Bình chỉ dành 3 tiếng để ngủ. Thời gian còn lại anh để dành để đi, đến và khám phá. Anh bảo: “Nếu mỗi ngày em vác trên lưng hơn 40kg và đi không nghỉ, em sẽ hiểu 3 tiếng kia quý giá đến mức nào”.

Đôi khi tôi có cảm giác, cái sự đi của Xuân Bình giống như hành xác, nhưng không hẳn vậy, Xuân Bình rất biết cách đầu tư sức khỏe và tiết kiệm thời gian để mỗi hành trình của anh không bị lãng phí. “Để có thể Đến một chốn nào đó trongtrạng thái khám phá, điều cực kỳ quan trọng là phải cài đặt cho mìnhmột kỹ năng Đi”, anh viết. Để rút ra được bài học đó, Xuân Bình đã trải qua không ít những bài học xương máu, những lần nhịn đói ở London, ăn bánh mỳ đến phồng rộp cả miệng lưỡi hay trận sốt hãi hùng khi ngày đầu đến Tây Tạng. Trong nhật kí online, anh kể: “Đêm đầu tiên ở Tây Tạng việc gì cần xảy ra đã xảy ra. Nhà trọ giá rẻ không có máy sưởi, không nước nóng, khu vệ sinh riêng biệt nên có rất nhiều điều bất cập. Tôi thấy mình bắt đầu sốt ngay sau khi tắm không lâu, đầu đau nhức, cả đêm phải nhoai ra WC vài lần để… nôn. Giấc ngủ bị cắt vụn bởi cứ hai giờ một lần lại thấy nhịp tim rộn ràng. Trời đêm lạnh chừng âm 2-3oC, do phải đóng kín cửa nên trong phòng rất thiếu dưỡng khí. Thở bằng mũi không đủ tôi phải thở bằng mồm nên cổ họng luôn khô rát. Môi khô cong như bùn mỏng trên ruộng hạn, sẵn sàng ứa máu. Còn mũi thì không chỉ sẵn sàng mà là liên tục đổ máu cam. Máu và đờm dãi quánh lại chẹn lấp đường hô hấp trên. Việc khạc nhổ hay hỉ mũi lại khiến cho các mao mạch ở mũi càng dễ vỡ thêm”.

Xuân Bình gọi du lịch là căn bệnh thời hiện đại. Đối với nhiều người việc đặt chân lên nhiều nơi giống như trang điểm, làm sang, sành điệu thêm cho một khuôn mặt. Chỉ có những dịp đi trong những điều kiện khắc nghiệt mới lộ chân tướng ai mới là giang hồ đi thực thụ. Và những kẻ đi nhiều, biết đi đã rút ra một điều, “người đi nhiều mắt nhanh như con cáo, ồn ã như bầy khướu, mạnh mẽ như hổ báo, ngực ưỡn như dòng ngựa Ba Tư, chân thon như hươu, móng chắc như dê núi, lì lợm như gấu sau khi ăn no mật rơi tự do xuống đất”…

Làm việc như những nhà nghiên cứu khoa học

Đó là cách làm việc theo kiểu của Discovery, đeo đuổi đề tài cả tháng, cả năm trời hoặc có khi cả cuộc đời. Cách làm của nhà báo Xuân Bình, Thanh Tùng và Đào Thanh Hưng cũng vậy.

Thời gian vừa qua, Thanh Tùng, nhà báo chuyên làm phim tài liệu của VTC vừa liên tiếp giành về hai giải thưởng giải bạc Liên hoan truyền hình cho bộ phim tài liệu nghiên cứu hệ sinh thái dưới biển Trường Sa và giải xuất sắc bộ phim Nơi Bác trở về. Trước khi bắt đầu cuộc trò chuyện với tôi, anh nhấn mạnh, mảng phim tài liệu thế giới đã là một cây đại thụ. Ở Việt Nam cũng có rất nhiều người làm phim xuất sắc. Những giải thưởng này của anh chỉ là điểm khởi đầu và không đáng nói. Nhưng, ở đây, tôi không nói về quy mô, tầm cỡ của một bộ phim mà chỉ muốn nói về phương pháp làm việc của một nhà báo có tâm huyết với nghề, sống chết với nghề và coi đó là máu thịt là lẽ sống của mình mà thôi.

Trước khi về VTC, Thanh Tùng đã có thời gian chuyên tâm làm phim tài liệu khoa học ở hai Đài Truyền hình khác nhau. Do đó có may mắn được tiếp cận với nhiều đề tài nghiên cứu cùng các nhà khoa học.Anh rút ra, “để làm một bộ phim tài liệu khoa học đòi hỏi sự kì công vô cùng. Bạn cứ xem những bộ phim của Discovery thì có thể hiểu”. Ở Việt Nam, chúng ta chưa có điều kiện để có thể thực hiện những bộ phim có đầu tư kinh phí khổng lồ như thế nhưng nên đầu tư tâm huyết, thời gian và công sức nhiều hơn nữa để có những tác phẩm không bị chê, tôi đã nghe thấy ở đâu đó một nhà báo đã nói đại ý như vậy. Và vì thế phương pháp của những nhà làm phim tài liệu nói chung là luôn đi- ghi chép- cóp nhặt, cóp nhặt và cóp nhặt. Thanh Tùng không phải là ngoại lệ.

Cũng như Xuân Bình, Thanh Tùng là người đi, làm việc không mệt mỏi. Một đồng nghiệp của anh ở báo Điện ảnh Biên phòng kể: “Khi chúng tôi cùng nhau lên biên giới để tác nghiệp. Giữa trưa trời nắng như đổ lửa, anh em phải chui vào lán để trú nắng thì một mình Thanh Tùng vác máy lững thững đi quay”. Khi lênh đênh trên biển cũng vậy, trong khi mọi người nhìn cảnh biển thấy giống hệt nhau và trốn vào trong khoang, thì anh ra boong quan sát cả ngày chỉ để theo dõi màu nước biển thay đổi từ sáng đến tối thế nào và quay lại cảnh chim hải âu bổ nhào giữa không trung. Thanh Tùng còn là người không bao giờ ngủ trên tàu xe, bởi một lẽ “những chuyến đi không dành để ngủ”.

Sau khi đi quay về, tất cả những thước phim đều được anh phân loại một cách khoa học, lưu trữ bảo quản cẩn thận. Dưới biển Trường Sa cũng là tác phẩm có tư liệu của 4 năm trời góp nhặt bền bỉ như vậy.

Dưới biển Trường Sa là bộ phim tài liệu được quay ở dưới độ sâu 30m dưới biển Trường Sa và được quay bằng công nghệ HD. Bộ phim 30 phút được nhà báo Thanh Tùng theo đuổi 4 năm và kỳ công cô đọng lại từ hơn 100GB dữ liệu sưu tầm tư liệu từ Viện nghiên cứu biển Hải Phòng. Có một điểm đặc biệt là những hình ảnh kỳ thú trong phim này do chính những chuyên gia nghiên cứu biển ghi lại trong quá trình lặn và nghiên cứu hệ sinh thái biển. Có một số người hoài nghi những hình ảnh đẹp mê hồn đó là do “đạo” của nước ngoài nhưng họ không biết rằng, đó thực ra là sản phẩm suốt nhiều năm trời của những nhà quay phim nghiệp dư người Việt Nam. Công lao anh dành hết cho các chuyên gia, anh chỉ nhận về phần mình cái công xử lý hơn 100GB đó để ra được 30 phút phim mà ai xem xong cũng phải trầm trồ.

Anh nói: “Cái khổ của người làm phim tài liệu về đề tài khám phá không phải là mấy tiếng để đến được nơi, bao nhiêu giờ lênh đênh trên biển... cái đó vất vả thật nhưng không đáng để nói đâu. Thậm chí, cái lênh đênh ấy lại là cái thú, cái sung sướng của anh nhà báo ấy chứ. Cái khó trong làm phim là tư duy, tức là mình đi quay thì chỉ mệt sức, nhưng trước khi đi quay và sau khi đi quay là mệt óc. Cũng câu chuyện ấy, mình phải kể thế nào cho hay, cho độc đáo, cho sâu sắc mới được. Phim tài liệu là lĩnh vực vô cùng rộng lớn và trên thế giới phát triển vô cùng , những cái tôi làm thực ra chưa đáng để nói”.

Nếu một phóng viên điều tra lâu năm dần dà sẽ có cái mũi thính, cái mắt tinh, và một bộ óc suy đoán như một điệp viên thực thụ thì tôi thấy, một nhà báo chuyên về đề tài khám phá lâu la sẽ trở thành một nhà nghiên cứu khoa học, một nhà văn hay thậm chí là cả hai cộng lại. Cũng như Thanh Tùng, cho đến nay nhà báo tự do Xuân Bình đã có khoảng 2,5 triệu file ảnh và một kho dữ liệu đồ sộ mà anh tự tin cá là ối tòa soạn còn lâu mới có. Tôi có dịp đến tư gia của anh và vô cùng ngưỡng mộ bởi những giá sách cao đến gần trần nhà và kê kín 4 góc tường. Đó là chưa kể vô số các ổ cứng đầy ắp các dữ liệu mềm. Ngoài ra anh còn sở hữu vô vàn các loại sách khác nhau, Triết học, Tâm linh, Văn hóa, Khoa học...

Xuân Bình không chỉ đi nhiều, viết nhiều mà anh còn đọc nhiều. Chỉ có khi đọc thì khi đi mới không bị vô cảm trước những nền văn hóa mà mình tiếp xúc. Ấy thế mà cũng có khi anh phải thốt lên: “Hiện thực sống Tây Tạng ngồn ngộn chất liệu khiến cho một mớ sách vở cũ vụn nhảy nhót trong đầu. Tôi không biết nên khởi động từ đâu, triển khai ra sao và gói lại những cảm nhận ban đầu về miền đất huyền bí này như thế nào. Bất lực”. Hoặc chứng kiến cảnh chính biến ở Nepal, hay khi nằm lẩm nhẩm đọc kinh thánh trên Biển Chết,anh cũng chợt nhận ra những gì mà sách vở ghi lại chỉ là những mảnh vụn so với hiện thực. Vì vậy, để có thể có một thiên phóng sự hay và sống động, phóng viên không thể ngồi một chỗ nghiền ngẫm sách mà phải đi, phải dấn thân đến tận cùng để thẩm thấu cái chất liệu hiện thực đôi khi khắc nghiệt đến cùng cực của thiên nhiên, con người, của một nền văn hóa mới.

Nhà báo chuẩn Discovery

Đạo diễn Đào Thanh Hưng

Tôi để dành... Đào Thanh Hưng lại ở phần cuối bởi anh là người trẻ nhất và đại diện cho một lớp nhà báo, đạo diễn trẻ rất có thể là người sẽ mở ra một xu hướng làm phim khám phá mới. Anh cũng là người chủ chương xê dịch nhưng không phải kiểu đày ải, hành xác như Xuân Bình.

Cũng không chịu làm phim kiểu Thanh Tùng luôn một mình một máy tác nghiệp hàng ngày, hàng tuần ở những nơi thiếu thốn, vất vả, Đào Thanh Hưng có một ê kíp 4, 5 người bao gồm có đạo diễn, quay phim, kỹ thuật... và di chuyển bằng chiếc ô tô Hummer H2 hoành tráng. Đương nhiên, như tất cả mọi người anh cũng thích những bộ phim được đầu tư kinh phí cao, hiện đại, nhiều tiền theo kiểu... Discovey.

Vừa qua, anh còn là một trong năm nhà làm phim trẻ của Việt Nam được Discovery Châu Á lựa chọn tham gia dự án phim tài liệu về chủ đề Đô thị hóa ở Việt Nam. Các phim sau khi hoàn thành sẽ được phát trong serie phim “Nhìn về Việt Nam” trên kênh của Discovery trong vòng ba năm. Đây là một cơ hội cho các nhà làm phim Việt Nam và là cách quảng bá tốt cho hình ảnh đất nước. Đồng thời tạo cơ hội cho Đào Thanh Hưng thể hiện mình thông qua cách tư duy làm phim hiện đại, mới mẻ và sáng tạo.

Đã tham gia một lớp tập huấn do Discovery tổ chức, anh cho biết, cách làm của họ là tái hiện thực tế dựa trên những điều có thực. Discovery đòi hỏi người làm phim ngay từ đầu phải tiên đoán, tìm hiểu mọi khía cạnh, rồi đi tìm những mẩu chuyện hay và kết nối sao cho hấp dẫn như phim truyện, có mở nút, thắt nút, cao trào… Discovery khuyến khích các tác giả Việt Nam sáng tạo và làm phim khác với cách chúng ta vẫn làm trước đây. “Tôi cho rằng, làm việc với Discovery tôi đã có nhiều kinh nghiệm hay. Họ đầu tư cho một bộ phim rất lớn nhưng cũng đòi hỏi chất lượng vô cùng khắt khe, khắc nghiệt. Vì vậy, muốn làm được, mình phải đam mê, không được phép bỏ cuộc giữa chừng”, anh chia sẻ.

Khi tôi gặp anh, Đào Thanh Hưng đang trong quá trình triển khai ý tưởng cho bộ phim về Đô thị hóa ở Việt Nam của mình. Anh bật mí, đề tài của anh làm về đô thị hóa ở trên biển. Nhiều người dân không có đất trên đất liền đã buộc phải lấn biển để sống.Cách đây một năm biển còn gần lắm nhưng giờ nó đã bị đẩy xa ra hàng chục km. Câu chuyện của anh là sự gắn kết giữa một người cha sống trên khu đô thị lấn biển Hạ Long ấy với cậu con trai là đạo diễn hoạt hình đang sống trong một căn hộ chật hẹp giữa lòng Hà Nội... Anh cho biết, làm phóng sự khám phá rất rộng, và có nhiều trường phái khác nhau. Mục đích của anh là làm một bộ phim về những nơi quá đỗi quen thuộc, những điều tưởng chừng cũ rích, ấy thế mà khán giả xem xong lại giật cái thột và nghiền ngẫm lại mình. Đó cũng là cách mà Discovery đã làm rồi.

Ngoài ra, anh cũng đang đeo đuổi một đề tài về ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải. Anh chia sẻ, trên truyền hình hiện nay có quá nhiều chương trình mang đề tài khám phá nhưng theo kiểu cưỡi ngựa xem hoa. Theo cách làm của Discovery, anh dự kiến để làm bộ phim về ruộng bậc thang Mù Cang Chải- nơi được lựa chọn là di sản quốc gia này sẽ phải mất khoảng 6 tháng để theo một gia đình người H’ Mông những ngày đầu gieo mạ, trồng lúa, chăm bẵm và thu hoạch ra sao. Chắc chắn sẽ tốn khá nhiều tiền của và công sức nhưng bù lại sẽ có một bộ phim với sự táo bạo và mới mẻ trong cách thể hiện.

Tôi gặp Đào Thanh Hưng không phải lần đầu, không phải lần thứ hai, thứ ba nhưng cũng chưa đến mười lần. Chỉ biết là, lần nào gặp cũng thấy ở anh ăm ắp những ý tưởng, sôi sục với những đề tài và rục rịch những chuyến đi. Ở con người anh, vừa phảng phất cái bụi bặm của một họa sĩ, cái chất nghệ của người làm phim và sự đam mê công nghệ và sẵn sàng thích ứng với cái mới của một người trẻ hiện đại. Tôi đùa anh, kết hợp lại ba phẩm chất ấy, Đào Thanh Hưng đích thực là một nhà báo, một đạo diễn trẻ theo... chuẩn Discovery.

Tuy nhiên, câu chuyện của anh cũng là điều khiến tất cả các phóng viên trẻ phải suy nghĩ. Đào Thanh Hưng nói, khi mới vào nghề, anh thích đến những nơi sang trọng, hào nhoáng, thật tiên nghi kiểu mấy khu resort đắt tiền để thỏa mãn sự hiếu kì và sự thích hưởng thụ. Nhưng những nơi đó, khán giả càng ngày càng có điều kiện đi nhiều, tự họ có thể khám phá được. Lúc ấy, anh mong muốn đến những nơi ít người biết đến hơn hay đi vào đời sống giản dị, những câu chuyện đời thường. Thì ra, dù có hiện đại hơn, dù được trang bị đầy đủ hơn, dù có trẻ hơn thì rút cuộc, Đào Thanh Hưng nếu muốn có được những thước phim hay cũng vẫn phải dấn thân đến những nơi bần cùng, xa xôi, hẻo lánh nhất giống như Xuân Bình hay Thanh Tùng. Và dù theo cách này hay cách khác, cũng cần phải nếm mật nằm gai để đánh đổi lấy những thước phim không ai có được. Đó là điều tất yếu rồi. Nhà báo nào muốn trưởng thành cũng sẽ phải thế mà thôi.