Kho vàng tri thức: Hành trình… cõng chữ thời @

Đến hẹn lại lên. 20h30 phút thứ Hai hằng tuần là cả gia đình cùng ngồi trước máy thu hình xem “Kho vàng Tri thức”. Hình hiệu là một chú Robot ngồ ngộ bước ra màn ảnh nhỏ gõ cốc cốc “Mở cửa ra! Vừng ơi!”. Cửa mở. Chú Robot dẫn người xem đi vào một kho báu của văn hóa đọc. Kỳ nào cũng hấp dẫn. Điều đó đã thôi thúc tôi lại một lần nữa khám phá họ.

Kho vàng Tri thức là chương trình chuyên biệt về văn hóa đọc của kênh VTC2 - Kênh Công nghệ thông tin và Truyền thông. Giữa một rừng các chương trình trẻ trung, sinh động về đời sống công nghệ trẻ trong và ngoài nước, Kho vàng Tri thức làm thế nào để có màu sắc riêng, cá tính riêng thu hút người xem đến thế?

Những ngày đầu, BTV Diệu Ngân và Phan Hiền, hai cô gái trẻ, bảo nhau phải tìm cách thể hiện khác biệt với các chương trình giới thiệu sách, tọa đàm về sách đơn thuần vẫn phát trên các kênh sóng khác. Phải là một chương trình giàu tính văn hóa, mượt mà, mềm mại, thể hiện ở cả hình ảnh, cấu trúc nội dung,triển khai các phóng sự, lời bình…, đặc biệt phải hướng khán giả trẻ - đối tượng chính của một kênh công nghệ tới gần hơn, thân thiết hơn với văn hóa đọc.

Tháng 8 năm 2009, “Kho vàng Tri thức” bắt đầu lên sóng sau gần 3 tháng chuẩn bị nhân lực, format, đề tài, hướng đi tương lai…

Và cuộc hành trình của những người trẻ yêu văn hóa đọc bắt đầu.

MC ngoại cảnh, tình huống nào cũng OK

MC đầu tiên và gắn bó nhất với chương trình là cô giáo Mai Thu. Mai Thu là cô giáo dạy Văn ở Trường THPT Việt Đức.Yêu cầu lớn nhất là khả năng nói truyền cảm, sâu sắc, giống như đang hòa mình vào câu chuyện, kể chuyện, tâm tình với độc giả. Đó phải là một MC nhìn “tin” được, “thuyết phục” được. Và chính kỹ năng của một cô giáo dạy Văn đã giúp Mai Thu tự tin đứng trước ống kính và “kể” cho khán giả nghe về những nhân vật thú vị, những cuốn sách hay.

Lựa chọn dẫn ngoại cảnh sẽ cho hình ảnh đẹp và sinh động nhưng đầy bất lợi. Bất lợi đầu tiên là phụ thuộc vào thời tiết, bởi có tới trên 50% các lịch đăng ký đi dẫn MC là gặp thời tiết mưa gió. Có hôm phải trú mưa chờ ngớt để dẫn tiếp. Có hôm gió rét căm căm ra tới hồ lại phải đi về vì gió to át cả tiếng người nói. Có hôm mưa nhỏ, MC vẫn “chiến đấu” như thường, khi lên màn ảnh còn nhìn rõ hạt mưa bay lất phất. Hôm nào trời nắng thì MC có khi phải đứng giữa nắng để lấy được hình ảnh tươi sáng. Vất vả là vậy, nhưng các MC từng dẫn cho Kho vàng Tri thức lại rất thích. Nếu so với các MC trường quay“mưa không tới mặt, nắng không tới đầu”, thì quả thực làm MC cho Kho vàng Tri thức vất vả hơn nhiều lần. Dẫn ngoại cảnh, cả MC và người biên tập phải có thần kinh thép, cực kỳ tập trung để cho lời dẫn chuẩn về ngôn ngữ, không nói nhịu, nói thiếu, nói sai, bởi vì xung quanh lầnnào cũng rất đông người xem…

Sau này, những người dẫn chương trình tiếp theo như Minh Hương (vai Đặng Thùy Trâm trong phim “Đừng đốt”), Hà Phương (cựu sinh viên Học viện Khoa học Quân sự) cũng đều có những nét đẹp và cách thể hiện riêng theo tiêu chí của chương trình. Có lẽ MC là một trong những hình ảnh gây thiện cảm đầu tiên của chương trình “Kho vàng Tri thức”...

Văn hóa đọc trên mỗi cung đường

Xác định là chương trình phản ánh, khuyến khích tình yêu văn hóa đọc trên cả nước, nên Kho vàng Tri thức rất chăm… đi công tác.

Theo Diệu Ngân, chủ nhiệm chương trình, đáng nhớ nhất với “Kho vàng Tri thức” là chuyến đi nhân dịp Hội sách Tp.HCM diễn ra năm 2010. Êkip đổ bộ vào Sài Gòn gồm 2 biên tập và 1 quay phim. Trước đó, họ chưa tưởng tượng được về khối lượng công việc và đề tài khổng lồ mà mình có thể khai thác từ Hội sách và từ thành phố sôi động này, một thành phố không chỉ phát triển mạnh về kinh tế, mà tình yêu văn hóa đọc dồi dào, sôi nổi với rất nhiều nhân vật điển hình “đáng yêu”.

Hàng chục tủ sách văn hóa được mở ra ở các khu dân cư lao động nghèo, đặc biệt là các quận ven đô. Anh Phạm Thế Cường là một ví dụ. Đi bộ đội về, vốn yêu sách từ thuở thiếu thời, anh đã sắp xếp lại gia tài sách của mình, đóng tủ, xây thêm trên khoảnh vườn nhỏ sau nhà một căn nhà mới có phòng đọc cho thiếu nhi, phòng sinh hoạt phong trào cho thanh niên. Sách mới mua về cùng sách cũ được vào danh mục trong máy tính như các thư viện chính hiệu, tìm kiếm rất dễ dàng.

Một mục sư chuyên sưu tầm sách cổ và mở phòng đọc cho 5000 giáo dân. Nhưng quan trọng hơn hết, mục sư đã nhóm lên tình yêu sách đối với họ tại nhà thờ Tân Châu Sa của ông. Ông còn chuyên tâm tìm hiểu về lịch sử, những câu chuyện hay đằng sau các cuốn sách cổ mà ông may mắn có được. Có cả những cuốn kinh thánh được bạn bè nước ngoài gửi tặng, nhỏ hơn cả chiếc nút chai sâm-panh và phải đọc bằng kính lúp.

Có một nhà báo mà họ nhớ nhất trong chuyến đi đó là nhà báo Trần Thanh Phương - người được Vietbook xác lập kỷ lục “Sưu tầm nhiều bài báo nhất Việt Nam”, và là “Người có quyển sách sưu tập các bài báo có kích thước lớn nhất VN”. Ông nguyên là Phó Tổng biên tập báo Đại đoàn kết. Căn nhà nhỏ của vợ chồng ông dành hầu hết không gian cho sách. Chiếm gần một nửa không gian phòng khách là tập sưu tầm báo chí theo chủ đề văn hóa, phong tục Việt Nam khổ rất lớn do vợ chồng ông tỉ mẩn sưu tập, cắt dán nhiều năm. Toàn bộ công việc này ông đều được người vợ là nhà giáo Phan Thu Hương giúp đỡ tận tình. Ông và vợ còn cùng nhau thực hiện nhiều đầu sách thú vị như Lịch sử thành phố mang tên Bác, Sưu tập bút tích quý của các nhà văn Việt Nam.

Lại có những nhân vật có đời sống kinh tế vô cùng khá giả và yêu thích đọc sách ở khu đô thị Phú Mỹ Hưng. Toàn bộ căn nhà đẹp và sang trọng sử dụng vật liệu kính. Từ tầng 2 trở lên là bát ngát sách. Nghỉ việc ở một công ty đa quốc gia, công việc của gia chủ là ở nhà đọc sách. Nhưng anh đọc có mục đích rõ ràng, là để thực hiện một dự án cộng đồng có liên quan đến chia sẻ tri thức, kỹ năng sống hiện đại cho các bạn trẻ.

Chuyến đi công tác xa đáng nhớ nhất, theo lời BTV Diệu Ngân, là chuyến sang Lào nhân dịp Bộ Thông tin & Truyền thông trao tặng 1000 cuốn sách Nhật ký Đặng Thùy Trâm bản dịch tiếng Lào cho Bộ Thông tin - Văn hóa Lào. Các bạn trẻ rất đông đã nán lại sau buổi lễ trao tặng để đọc những dòng đầu tiên của cuốn nhật ký cảm động ấy. Và “Kho vàng Tri thức” có dịp đến thăm thư viện nhỏ của Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Lào, thăm gia đình những người Việt Nam sinh sống tại Lào nhưng vẫn thường xuyên sinh hoạt văn hóa, ca múa nhạc, và xây dựng tủ sách tiếng Việt tại nhà cho con cái khỏi quên đi nguồn cội.

Hai năm gắn bó với chương trình, có những người khuyết tật rất đáng nhớ. Phí Quang Huy, một bạn trẻ bị khuyết tật ở huyện Ứng Hòa, đã vận động và thành lập được tủ sách Vọng Ước. Tủ sách không chỉ đưa ước mơ có sách đọc cho cô gái khuyết tật bạn anh, mà còn là niềm vui cho những bạn trẻ ở vùng nông thôn nghèo khó này. Hay anh Phan Ngọc Cung khiếm thị tại Hà Nội, mặc dù không nhìn thấy nhưng có tâm hồn sáng và có lượng tri thức không thua kém người sáng mắt, nhờ chăm chỉ đọc sách chữ nổi và lên mạng Internet thu thập thông tin nhờ các phần mềm chuyên dụng. Hay anh Nguyễn Xuân Thạch - người khởi xướng dự án Tủ sách dòng họ với chuyến đi xuyên Việt để kêu gọi người dân và các dòng họ lớn xây dựng tủ sách cho con cháu mình. Anh cứ bền bỉ trên những cung đường Bắc - Nam như vậy, bất chấp nhiều người gọi anh bằng cái tên thiếu thân thiện là Thạch “Khùng”. Và sau những nỗ lực đó, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã ghi nhận đóng góp của anh bằng việc phát động các chương trình hỗ trợ phát triển tủ sách dòng họ, tủ sách gia đình.

Cứ mỗi chương trình “Kho vàng Tri thức” đi qua, một nhân vật, một vấn đề thời sự sách, là mỗi bài học lớn cho êkip thực hiện. Và “Kho vàng Tri thức” tự tin rằng, mình đã đóng góp được một phần công sức không nhỏ cho sự nghiệp phát triển tri thức và văn hóa đọc tại Việt Nam.

Lọ mọ và tỉ mẩn

Đối với một chương trình truyền hình sản xuất, có thể nói “Kho vàng Tri thức” là dạng chương trình cần phải dụng công. Mỗi chương trình đều có buổi đi quay dẫn ngoại cảnh, dàn dựng các buổi trò chuyện với chuyên gia, 2 phóng sự chính (một phóng sự về nhân vật hoặc vấn đề văn hóa đọc nổi trội, và một phóng sự giới thiệu cuốn sách hay nổi bật trong tuần), các cụm tin xuất bản và các bảng xếp hạng sách ấn tượng… Vậy nên, với những người gắn bó với chương trình “Kho vàng Tri thức” chỉ có thể là trên tinh thần yêu sách và muốn làm một cái gì đó có ý nghĩa cho khán giả, cho bạn đọc.

Lời bình, lời dẫn nuột nà, mềm mại, rất trí tuệ, có lẽ là ưu thế lớn nhất ở “Kho vàng Tri thức”. Những người làm chương trình muốn thể hiện mình có sự đầu tư kỹ lưỡng ở từng công đoạn, đưa văn viết chuẩn mực vào thay thế cho văn nói bình dân, để hướng khán giả tới văn hóa đọc có chiều sâu của nhận thức, tầm cao của tri thức. Gia tài lớn nhất với họ, là nguồn sách từ các đơn vị xuất bản gửi tặng. Và đó chính là cách để họ tự rèn luyện kỹ năng viết và tích lũy kiến thức cho chính mình, trước khi cố gắng chuyển tải nó tới bạn đọc.

Với ưu thế là một chương trình chuyên đề, Kho vàng Tri thức còn cố gắng chuyển tải tới khán giả những biến động, những đổi mới trên thị trường sách, những khái niệm cơ bản về các dòng sách để khán giả có kiến thức nền về xuất bản, từ đó tiếp cận với các đề tài của chương trình dễ dàng hơn. Ví như Kho vàng Tri thức đã thực hiện một series chương trình về lịch sử, cái hay, cái đẹp, cái nghệ thuật và cách chọn lọc truyện tranh tốt cho thiếu nhi. Nhiều khán giả tỏ ra thích thú khi biết Việt Nam trong thời gian tới sẽ phát triển cả dòng truyện tranh dành cho người lớn, với diện đề tài rộng từ văn hóa, lịch sử đến tôn giáo… Những chuỗi đề tài như vậy giúp khán giả có cái nhìn hệ thống về văn hóa đọc, và sẽ cảm thấy gắn bó một cách tự nhiên hơn với thị trường sách.

Bản thân mỗi cuốn sách, mỗi chương trình cũng gắn bó với những kỷ niệm vui - buồn của những người thực hiện. Đó là nỗi đau mất mẹ và những hiểu biết sâu sắc hơn về tình mẫu tử theo quan niệm của đạo Phật qua ấn phẩm “Bông hồng cài áo” của Thiền sư Thích Nhất Hạnh. Là niềm vui được thực hiện thiên chức của người phụ nữ khi đọc bộ “Bách khoa thai giáo” và “Phương án 0 tuổi” của Công ty sách Thái Hà. Là sự chia sẻ về mặt cảm xúc, tinh thần khi đọc những tiểu thuyết lãng mạn và đầy lạc quan của Công ty Văn hóa - Truyền thông Nhã Nam. Nếu sự rung động của những người làm chương trình gõ cửa được trái tim khán giả, thì đó là niềm vui lớn nhất…

Chương trình… con mọn nhất

Gọi là chương trình “con mọn” nhất có lẽ đúng, vì Kho vàng Tri thức đi đâu cũng tay xách nách mang. Đi quay về khệ nệ toàn là sách. Ki bo nhất - luôn giữ sách như vàng, vì về còn phải đọc, phải viết lời bình, phải quay cận bìa, gáy, các trang nội dung, nên thường xuyên phải lắc đầu từ chối đề nghị tặng lại sách của đồng nghiệp. Đạo cụ đi quay nhiều nhất, vì quay dẫn MC phải mang vác máy to cho hình ảnh đẹp, mang theo mic không dây và pin mới để cài cho MC, mang theo sách để trải ra vườn hoa, thảm cỏ, café sách… tạo những khuôn hình đẹp, mang theo cả đạo cụ (thú bông, thiệp, hoa giả, gối ôm có logo và tên chương trình) cùng dụng cụ hắt sáng... Lắm khi, đồ đạc, đạo cụ nhiều đến nỗi quay phim vác máy đi trước, biên tập nữ khệ nệ bê chân máy theo sau, còn MC thì đeo túi đồ trang điểm và ôm thú bông... hệt như nhóm chuyên chụp ảnh cưới.

Chính vì thế, mỗi lịch quay của Kho vàng Tri thức luôn đòi hỏi một sự chuẩn bị kỹ càng. Câu hỏi cần nhớ trước khi bước lên xe, là: Đã mang đủ đồ nghề chưa?

Mùa nào thức nấy…

Tuy là một chương trình chuyên đề phát sóng 1 kỳ/ tuần, nhưng yếu tố thời sự cũng được Kho vàng Tri thức hết sức chú trọng, theo đúng tiêu chí “Mùa nào thức nấy”. Tết Dương lịch sẽ là dòng sách Noel, dòng sách quà tặng. Tết Âm lịch là báo Tết, sách tôn vinh phong tục, tập quán trong văn hóa Việt. Tết Thiếu nhi là những chuyên đề ấn phẩm quà tặng cho thiếu nhi, dòng sách nuôi dạy, giáo dục trẻ dành cho cha mẹ, trò chuyện với các chuyên gia giáo dục. Sự kiện liên quan đến cuốn “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” được đi kèm với những cuốn nhật ký chiến tranh nổi tiếng trong lịch sử như “Nhật ký Helen Berr”, “Nhật ký Anne Frank” trong Chiến tranh thế giới thứ Hai. Sự kiện ra mắt dự án “Bánh xe tri thức”, đưa các xe sách và Internet về các xã ngoại thành Hà Nội, được đi kèm với các phóng sự quốc tế thú vị về thư viện trên lưng lừa, thư viện trên ô tô tải ở khắp nơi trên thế giới…

Chủ nhiệm chương trình Kho vàng Tri thức nay đang chuẩn bị công việc nghênh đón em bé đầu tiên của chị chào đời. Nhưng Diệu Ngân nói “con đầu lòng” của chị lại là Kho vàng Tri thức. Chúc mừng cả hai.

Tôi hỏi chị nghĩ sao, theo một chuyên gia từng trò chuyện trong chương trình, thì “mỗi cuốn sách có một thông điệp, một sứ mạng riêng. Đôi khi, ngay khi vừa thưởng thức cuốn sách đó, bạn đọc có thể chưa liên hệ được một điều gì đó gần gũi với cuộc sống, công việc của mình. Nhưng trong cuộc đời, ngay khi có những tình huống gần gũi như vậy, độc giả sẽ nhanh chóng tìm được câu trả lời cho mình một cách tỉnh táo, khôn ngoan hơn”? Diệu Ngân dè dặt cười, nói: Đó cũng là mong muốn của những người thực hiện “Kho vàng Tri thức”. Mỗi chương trình trao gửi một thông điệp. Thông điệp đó có thể rất bé nhỏ, giản dị, nhưng một lúc nào đó sẽ trở thành người bạn đồng hành, “bạn tâm giao” hay “quân sư” cho độc giả trên nhiều chặng đường đời.

Giang Lân - Diệu Hoàng