Làm giàu từ dược liệu bản địa, đưa nghề thuốc Nam thành sản phẩm du lịch

Từ trồng, thu hái, chế biến dược liệu đến phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, làm đẹp, hợp tác xã từng bước hình thành chuỗi giá trị khép kín. Cùng với sản xuất, Sinh Dược mở rộng du lịch trải nghiệm, đưa du khách tìm hiểu cây thuốc, quy trình chế biến và các giá trị văn hóa bản địa. Mô hình không chỉ nâng cao giá trị dược liệu mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, góp phần bảo tồn tri thức truyền thống và hướng tới phát triển kinh tế bền vững.

“Từ ‘vùng đất thuốc’ đến mô hình làm giàu bằng dược liệu bản địa”

Không phải ngẫu nhiên Sinh Dược từ lâu được biết đến là “vùng đất thuốc”. Khu vực này nằm trong vùng đệm của rừng đặc dụng Hoa Lư, nơi ghi nhận 677 loài thực vật, trong đó có 311 loài dược liệu và 10 loài quý hiếm.

Điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và hệ sinh thái bán sơn địa tạo môi trường thuận lợi cho nhiều loài cây thuốc sinh trưởng. Đây cũng là vùng đất gắn với tên tuổi Danh y Nguyễn Minh Không và những câu chuyện về nghề thuốc Nam được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Những bài thuốc dân gian và kinh nghiệm sử dụng thảo dược là nguồn tri thức quý giá, song trong thời gian dài việc khai thác còn manh mún, giá trị gia tăng thấp. Nghề truyền thống cũng đứng trước nguy cơ mai một khi người trẻ ngày càng ít gắn bó với sản xuất nông nghiệp và nghề thuốc.

Năm 2014, Hợp tác xã Sinh Dược được thành lập với 7 thành viên, mở ra hướng tổ chức lại sản xuất theo mô hình liên kết. Đến nay, hợp tác xã có hơn 30 thành viên, 3 xưởng sản xuất và vùng nguyên liệu gần 7 ha được quy hoạch theo hướng an toàn.

Điểm khác biệt của mô hình là xây dựng chuỗi giá trị tương đối khép kín, từ trồng trọt, thu hái, sơ chế đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Các công đoạn được kiểm soát nhằm bảo đảm chất lượng nguyên liệu, đồng thời nâng cao giá trị của cây thuốc thay vì chỉ bán sản phẩm thô.

Từ một số sản phẩm ban đầu, đến nay hợp tác xã phát triển hơn 70 dòng sản phẩm phục vụ chăm sóc sức khỏe và làm đẹp. Mỗi năm, đơn vị tiêu thụ hàng nghìn tấn nguyên liệu.

Đưa tri thức dân gian vào sản phẩm hiện đại

Theo anh Vũ Trung Đức, Giám đốc Hợp tác xã Sinh Dược, đơn vị xác định việc kết hợp giữa tri thức truyền thống với công nghệ hiện đại là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị dược liệu.

Các bài thuốc, kinh nghiệm sử dụng thảo dược được nghiên cứu, chuẩn hóa và phát triển thành những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay. Hợp tác xã đầu tư hệ thống máy sấy, máy sao, máy phối trộn, dây chuyền cắt xà phòng... và vận hành theo tiêu chuẩn ISO.

Các sản phẩm như muối ngâm chân, xà phòng thảo dược, tinh dầu được phát triển từ nguồn nguyên liệu bản địa. Không chỉ chú trọng công năng, hợp tác xã còn đầu tư vào bao bì, thiết kế và câu chuyện văn hóa để tạo dấu ấn riêng cho sản phẩm.

Dòng sản phẩm từ lá bồ đề là một ví dụ. Từ nguyên liệu tự nhiên, những người làm nghề tạo ra các sản phẩm thủ công có giá trị nghệ thuật và yếu tố tâm linh, qua đó mở rộng giá trị của cây thuốc từ nguyên liệu sản xuất thành sản phẩm văn hóa.

“Chúng tôi tận dụng nguồn dược liệu bản địa, kết hợp phương pháp truyền thống với công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm có chất lượng, vừa phục vụ chăm sóc sức khỏe, vừa mang yếu tố văn hóa”, anh Vũ Trung Đức nói.

Theo anh Đức, các sản phẩm của hợp tác xã đều được dán tem truy xuất nguồn gốc, giúp người tiêu dùng có thêm thông tin về sản phẩm và nguyên liệu.

Không dừng ở sản xuất, làng nghề hiện phát triển nhiều hoạt động liên quan như trồng và bảo tồn dược liệu, chiết xuất tinh dầu, chế biến sản phẩm, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, thủ công mỹ nghệ và du lịch.

Biến làng nghề thành điểm trải nghiệm

Cùng với sản xuất, Hợp tác xã Sinh Dược đang mở rộng sang lĩnh vực du lịch trải nghiệm, tận dụng lợi thế về cảnh quan, cây thuốc và những giá trị văn hóa của địa phương.

Trên diện tích hơn 2.000 m², hợp tác xã xây dựng không gian trải nghiệm với khu trưng bày, cánh đồng dược liệu, khu tắm thảo dược, phòng tranh, khu ẩm thực và homestay.

Du khách có thể tìm hiểu các loại cây thuốc, tham quan vùng nguyên liệu và trực tiếp trải nghiệm một số công đoạn chế biến. Những hoạt động như tắm thảo dược, ngâm chân hay làm sản phẩm thủ công giúp du khách hiểu rõ hơn về giá trị của dược liệu bản địa.

Theo anh Vũ Trung Đức, hợp tác xã định hướng mở rộng các chương trình trải nghiệm gắn với thiên nhiên, trong đó chú trọng hoạt động giáo dục dành cho học sinh, sinh viên.

“Phát triển bền vững cần bắt đầu từ thế hệ trẻ. Thông qua việc tham quan cánh đồng dược liệu, tìm hiểu cây thuốc, truyền thống và cách người dân khai thác lợi thế địa phương để tạo ra sản phẩm, dịch vụ, các em có thêm kiến thức thực tiễn và tình yêu với thiên nhiên, quê hương”, anh Đức chia sẻ.

Hợp tác xã kỳ vọng các hoạt động này giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, từ đó hình thành ý thức trân trọng và gìn giữ những giá trị bản địa.

Tạo việc làm, giữ nghề và bảo tồn tài nguyên

Hiện Hợp tác xã Sinh Dược tạo việc làm cho hơn 70 lao động địa phương, với mức thu nhập khoảng 6-15 triệu đồng/người/tháng.

Điều đáng chú ý là mô hình không chỉ tạo thêm việc làm mà còn góp phần thay đổi phương thức sản xuất của người dân. Từ khai thác tự nhiên chuyển sang trồng và bảo tồn dược liệu có kế hoạch; từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi; từ bán nguyên liệu thô sang chế biến sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Việc phát triển vùng nguyên liệu theo hướng bền vững cũng góp phần hạn chế khai thác quá mức nguồn cây thuốc trong tự nhiên, bảo vệ hệ sinh thái và duy trì nguồn tài nguyên cho các thế hệ sau.

Năm 2022, làng Sinh Dược được công nhận danh hiệu Làng nghề. Đây được xem là bước đệm để địa phương và hợp tác xã tiếp tục mở rộng sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển các hoạt động dịch vụ.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng, bài toán đặt ra là làm thế nào để tăng trưởng nhưng không đánh mất bản sắc truyền thống.

Theo anh Vũ Trung Đức, thời gian tới, Hợp tác xã Sinh Dược tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu, đầu tư công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm và phát triển thị trường. Đơn vị cũng hướng tới đẩy mạnh thương mại điện tử, từng bước tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Song song với phát triển kinh tế, việc bảo tồn tri thức bản địa và mở rộng du lịch trải nghiệm vẫn được xác định là những yếu tố quan trọng tạo nên giá trị khác biệt của Sinh Dược.

Từ một làng nghề gắn với cây thuốc dưới chân núi, Sinh Dược đang từng bước hình thành mô hình kinh tế dựa trên tài nguyên bản địa, tri thức truyền thống và công nghệ hiện đại.

Câu chuyện ở Sinh Dược cho thấy, khi được tổ chức lại theo chuỗi giá trị, những cây thuốc quen thuộc và tri thức dân gian có thể trở thành sản phẩm hàng hóa, dịch vụ du lịch, tạo sinh kế cho người dân và góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa của địa phương.