Luật Thủ đô đâu phải đũa thần

Luật Thủ đô vừa được Quốc hội khóa XIII thông qua trong kỳ họp thứ tư trước khi Hà Nội bước sang năm mới. Với cách nhìn phổ quát, Luật này cho Hà Nội những quyền hạn và quyền chủ động nhiều hơn so với các thành phố và địa phương khác được gọi là cơ chế chính sách đặc thù. Mục đích là tạo đủ thế đủ lực thúc đẩy Hà Nội phát triển xây dựng một Thủ đô văn minh - hiện đại. Việc còn lại là làm thế nào để luật được triển khai vào cuộc sống, và làm thế nào kỳ vọng không mãi là kỳ vọng như ta từng kỳ vọng về một thành phố mang niềm tự hào là đầu não của cảnước.

Phần lớn người dân Hà Nội không thể nhớ chi tiết Luật Thủ đô có mấy chương và bao nhiêu điều. Điều mà họ quan tâm lớn nhất là những gì chính quyền thành phố sẽ làm có thể thay đổi căn bản cuộc sống và mức sống của người dân.

Người đứng đầu Hà Nội hiểu rất rõ Luật Thủ đô không phải là “đôi đũa thần” có thể đem lại cho thành phố sự đổi thay toàn diện sau “ngày một ngày hai” mà cần một quá trình chuyển biến dần. Tất nhiên rồi. Nhưng quá trình chuyển biến ấy cũng không thể lâu hơn “5 năm - 10 năm” bởi nhân dân đã chờ đợi quá lâu rồi một Thủ đô “Văn minh - Hiện đại - Thịnh vượng”.

Hầu hết hè phố tràn ngập cảnh người bán hàng chiếm lĩnh từ sáng đến thâu đêm người đi bộ không có lối len chân. Chỉ mỗi việc đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy 15 năm vẫn không xong. Lòng bao dung đã mất. Ra đường nghe nói những lời thô... Luật Thủ đô cho tăng mức phạt, phạt cho sợ, nhưng khi người quản lý giám sát trật tự thiếu nghiêm minh thiếu công bằng thiếu nhân cách sẽ khó hy vọng tốt lên.

Theo Sở VH - TT & DL thì Bộ Quy tắc ứng xử nhằm xây dựng Người Hà Nội Thanh lịch - Văn minh sẽ được lấy ý kiến, thảo luận trong vòng 6 tháng. Sau đó bộ quy tắc sẽ được xây dựng và áp dụng thí điểm vào quý 2/2014 tới quý 2/2015. Những bất cập sẽ được điều chỉnh rồi ban hành chính thức. Có nghĩa là sớm nhất cũng phải cuối năm 2015 (3 năm nữa) người Hà Nội mới được sống trong thanh lịch - văn minh theo quy tắc? Lâu quá! Gần một nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân (HĐND).

Đã có nhiều giải pháp khác nhau được đưa ra để cải thiện hành vi cư xử của người Hà Nội. Nhưng tất cả đều chỉ dừng lại ở lý thuyết, rồi phong trào, rồi chiến dịch, nhưng 20 năm qua vẫn dở và còn dở hơn. Và người ta khẩn cầu cần ban hành “Hương ước” cho Hà Nội. Nhất thể hóa một bộ quy tắc cho cả vùng quê và đô thị. Thực ra hương ước cổ của Hà Nội có rất sớm.

Quận Tây Hồ có hương ước từ triều Nguyễn năm 1924. Những lối hành xử, những cách giải quyết vấn đề được hương ước quy định. Xã hội có hai chuẩn mực chính: Chuẩn mực pháp lý và chuẩn mực đạo lý. Hương ước xưa phạt tiền, đánh roi, nặng hơn nữa xóa tên khỏi làng. Nếu luật hóa được một số hành vi ứng xử quá trớn con người sẽ tự giác nghiêm túc. Singapore đã phạt đánh roi cả công dân Mỹ khi người này có hành vi không đúng mực ở quốc đảo Sư Tử. Phải chăng chặng đường xây dựng Người Hà Nội Thanh lịch, Văn minh sẽ rất dài và gian nan?

Một vấn đề gây nhiều bức xúc nữa là Luật Thủ đô cho Hà Nội siết chặt hơn điều kiện thường trú và chỗ ở. Luật còn cho phép HĐNN thành phố quy định mức tiền phạt đối với một số hành vi vi phạm hành chính trong ba lĩnh vực: văn hóa, đất đai và xây dựng, mà ba lĩnh vực này Hà Nội đang tồn đọng nhiều gay cấn được cho là do thiếu những thiết chế văn hóa và chế tài xử lý có sức mạnh răn đe đối với cả người vi phạm cùng cơ quan quản lý.

Cùng với thường trú là lao động tạm trú cũng phải cân đối giữa cung và cầu về những nhu cầu ăn, ở, đi lại và chữa bệnh. Thực tế mỗi gia đình người Hà Nội ngày nay đều có nhu cầu về người giúp việc gia đình, làm những việc trong sửa chữa nhà cửa và xây dựng. Số lao động này không nhỏ. Nhưng thực sự họ phải được đào tạo và có nghề nghiệp được những tổ chức chuyên nghiệp hoạt động có đăng ký và được kiểm soát.

Người Hà Nội mừng thấy trong Luật Thủ đô, về chính sách tài chính, Luật cho phép Hà Nội được huy động vốn đầu tư thông qua phát hành trái phiếu địa phương cùng các hình thức huy động khác. Định mức phân bổ ngân sách cho Hà Nội cao hơn các tỉnh và thành phố khác. Hà Nội được sử dụng các khoản thu ngân sách Trung ương vượt dự toán.

Những công trình, dự án quan trọng có quy mô đầu tư lớn thuộc lĩnh vực môi trường, giao thông, thủy lợi nếu vượt quá khả năng cân đối sẽ được xem xét hỗ trợ từ ngân sách Trung ương. Luật cũng quy định chặt chẽ, cụ thể những vấn đề liên quan đến quản lý đô thị như: Loại cơ sở phải di chuyển khỏi nội thành, loại cơ sở cấm xây dựng mới. Đất tại các cơ sở đã di dời không được xây dựng khu chung cư cao tầng, mà ưu tiên xây dựng các công trình công cộng và phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Nội thành không mở rộng diện tích đất và quy mô giường bệnh, không xây dựng mới khu công nghiệp, trường đại học, trường dạy nghề…

Các quy định ấy là nhằm giữ gìn những cảnh quan thiên nhiên đặc trưng của Hà Nội. Vậy mà chính quyền Hà Nội cuối tháng 10 năm nay đã phê duyệt cho phép đầu tư Dự án xây dựng bãi đỗ xe ĐXI trong Công viên Thống Nhất, khiến dư luận, đặc biệt giới kiến trúc sư, các nhà văn hóa, các nhà nghiên cứu, cũng như cộng đồng dân cư Hà Nội đang có nhiều phản ứng và lấy làm khó hiểu về quyết định này. Tuy giao thông tĩnh còn thiếu, nhưng không gian xanh quan trọng hơn.

Dự án này xâm hại đến không gian xanh Thủ đô, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảnh quan, mặt bằng không gian chung dành cho cộng đồng trong khi tỷ lệ không gian xanh ở Hà Nội thiếu rất nhiều. Thiếu chỗ đỗ xe nhưng không thể hy sinh công viên. Lúng túng nên “bóc ngắn cắn dài”. Lợi trước mắt hại dài lâu.

Để tương ứng với sự phát triển của đô thị thì việc xây dựng các điểm đỗ xe là cần thiết. Tuy nhiên Hà Nội chưa khi nào dựng nổi một khu chức năng đúng “chuẩn” dù nó đã có quy hoạch từ năm 2003. Mục tiêu đến năm 2020 xây dựng được 34 bãi đỗ xe chuẩn, với tổng diện tích 703 ha trong khu vực nội thành. Nhưng đến nay chưa có điểm nào trong quy hoạch trở thành hiện thực, trừ bãi đỗ xe lắp ghép mới dựng tại khu Nguyễn Công Trứ, và một bãi đỗ tương tự đang chờ thi công tại chân đê Trần Nhật Duật.

Gần 10 năm nay cơ quan quản lý chỉ thu xếp để tận dụng các bãi đất trống, đất dự án bỏ hoang, đất chưa xây dựng, gầm cầu, đất xen kẹt thậm chí cả hè phố để tổ chức trông giữ xe. Nó chỉ là tạm bợ không thể giải quyết được vấn đề giao thông tĩnh trong quy hoạch Thủ đô. Nguyên nhân là Hà Nội thiếu quỹ đất “sạch”. Chẳng lẽ các vườn hoa, công viên trở thành đích ngắm của các doanh nghiệp khi đề xuất đầu tư? Hóa ra công viên là quỹ đất “sạch” nhất vì nó chẳng phải tranh chấp với ai. Không phải các nhà quản lý và đầu tư không biết.

Họ có nhiều thông tin nhiều kiến thức hơn người dân bình thường để có thể đánh giá thiệt hơn trong mỗi dự án. Điều đáng nói ở đây chính là lý trí, là suy nghĩ, là cách hành động và ứng xử của những người có trách nhiệm đối với lợi ích chung của xã hội. “Tư duy nhiệm kỳ” không bao giờ mang lại sự phát triển bền vững. Chỉ nêu những vấn đề bức xúc nhất cùng ví dụ mà Luật Thủ đô trao “quyền mở” đã thấy nhiều bất cập. Nhưng không phải bế tắc mà vấn đề là “chẩn trị đúng bệnh” và tìm ra “phác đồ điều trị” chính xác. Ví dụ như xây dựng nhanh những chiếc cầu vượt và đường cao trên không trong một năm đã giải thoát ùn tắc giao thông đáng kể ở nội đô. Tại sao không?

Trong luật cũng quy định rõ những vấn đề liên quan tới phát triển văn hóa vật thể và phi vật thể. Nhưng chúng ta không thể có một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc khi kinh tế, hạ tầng cơ sở còn yếu kém. Thành phố cũng không thể xây dựng nếp sống thanh lịch văn minh nếu không quản lý dân cư tốt.

Triển khai Luật Thủ đô một cách đồng bộ, phối hợp với triển khai Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và các quy hoạch khác là nền tảng để nâng cao chất lượng dân cư Thủ đô. Chất lượng dân cư thể hiện rõ nét ở mức độ hưởng thụ văn hóa, nếp sống văn hóa, chất lượng của khoa học giáo dục. Mới đây Thủ tướng Chính phủ đã quyết định mở rộng quy mô “vùng Thủ đô” thêm ba tỉnh mới là Phú Thọ, Thái Nguyên và Bắc Giang.

Đây là điều kiện thuận lợi mới giúp Hà Nội thúc đẩy đầu tư xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ hiện đại, thuận tiện ở khu vực ngoại thành; đồng thời mở rộng liên kết với các tỉnh, thành phố trong “vùng Thủ đô” cùng phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết việc làm, giảm thiểu sự chênh lệch hưởng thụ mức sống, chính là tiền đề hạn chế tình trạng di dân tự phát vào nội thành. Cũng cần nhận thức rằng, chỉ có nỗ lực của Hà Nội là chưa đủ. Các bộ, ngành cần chung sức, chung lòng hỗ trợ Hà Nội triển khai có hiệu quả các cơ chế, chính sách đặc thù đã ban hành. Phải coi đó là trách nhiệm. Bởi chính các bộ, ngành cũng đang là một thực thể của Hà Nội, là công dân Hà Nội.

Thủ đô Hà Nội là đầu não của cả nước. Từ nghìn năm trước cho tới bây giờ vẫn là nơi tập trung trí tuệ và nhân tài. Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương sáng thu hút nhân tài thậm chí cả nguồn lực tài chính khi khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Những con người ấy và nguồn lực tài chính ấy đã làm nên chín năm kháng chiến trường kỳ thắng lợi. Mỗi người Hà Nội ngày nay không ai không yêu Hà Nội và Tổ quốc mình. Người dân cần một niềm tin ở người chèo lái có tầm có tâm có tài và bến bờ họ sẽ tới.

“Văn hay” không có nghĩa là “Chữ tốt”. Mà “Chữ tốt” thì đã lỗi thời khi con người chế ra máy tính. Người đứng đầu Hà Nội ý thức được “Luật Thủ đô” không phải là “đôi đũa thần”. Nhưng nhân dân Hà Nội cùng nhân dân cả nước sẽ giúp ông hiện thực Luật Thủ đô thành “đôi đũa thần” nếu ông cho họ niềm tin vào ý chí chính trị, hành động vì dân và lấy dân làm gốc.

Chỉ khi thực hiện tốt điều này, thành phố mới thật sự xứng tầm với một Thủ đô thịnh vượng và hiện đại, một Hà Nội với truyền thống văn minh, thanh lịch của nghìn năm văn hiến. Và hai từ “kỳ vọng” chỉ nên được nhắc thêm một lần này nữa thôi vào Năm mới 2013.

Giang Lân