Nhạc sỹ Nguyễn Lê Tuyên: Đem con sáo sổ lồng bay xa

Anh không phải là một ngôi sao âm nhạc nổi tiếng thế giới. Anh chỉ là một thầy giáo trong một trường trung học tại đất nước Australia, nhưng là một người thầy tâm huyết và là một nhạc sĩ tài năng. Ðiều đáng nói ở đây là cuộc trở về cội nguồn của anh, lặn mình thật sâu trong đại dương âm nhạc dân tộc - như cách anh nói, để tìm cách đưa âm nhạc Việt Nam ra thế giới, biến nó trở thành âm nhạc mang tính toàn cầu mà vẫn giữ được bản sắc Việt.

Tìm về cội nguồn trên cỗ xe âm nhạc

Tôi gặp nhạc sĩ Nguyễn Lê Tuyên lần đầu tại một quán trà Việt. Người đàn ông mang quốc tịch Úc, gốc Việt, mặc vest ngồi khoanh chân trên đệm ngồi theo phong cách quán này nom có vẻ không được thoải mái lắm nhưng khi nói về âm nhạc thì cái vẻ ấy hoàn toàn biến mất. Ðôi mắt sáng, chất giọng ấm, vui vẻ và miệng luôn nở nụ cười trẻ trung, ấm áp của anh khiến người đối diện cảm thấy gần gũi và vô cùng thân thiện.

Nguyễn Lê Tuyên được biết đến với phát hiện kỹ thuật mới “Ðồng song âm họa ba ngắt” tức là sự phát âm cùng một lúc hai âm nốt trên một cây đàn guitar. Anh giải thích, khi chơi một nốt nhạc trên dây đàn, đó là sự cộng hưởng của một loạt các nốt nhạc khác nhau. Trong vùng cộng hưởng ấy, nếu chạm vào một nốt khác trên cùng dây, sẽ tạo ra hiệu quả rất thú vị. Năm 2007, “Ðồng song âm họa ba ngắt” của Nguyễn Lê Tuyên đã mang đến cho anh chiếc vé mời tới dự Festival Guitar quốc tế tổ chức tại Ðại học Charles Darwin. Rất nhiều nghệ sĩ hàng đầu thế giới đã ngạc nhiên và thích thú trước phát hiện này của anh.

Ấy thế nhưng, mỗi lần nhắc đến Nguyễn Lê Tuyên là tôi nghĩ ngay đến bản nhạc Lý con sáo- một bản dân ca Nam bộ. Có lẽ vì đã xem clip và đã xúc động với hình ảnh anh cùng với hàng trăm em nhỏ của trường trung học Chester Hill, nơi anh đang là giáo viên kiêm trưởng bộ môn âm nhạc cùng nhau biểu diễn giai điệu quen thuộc vốn vẫn được hát bởi các em nhỏ Việt Nam. Anh bảo, ở Úc, thế hệ của anh là những người cuối cùng quan tâm đến âm nhạc Việt Nam.

Bọn trẻ bây giờ thậm chí còn không nói được tiếng Việt. Khoảng 20 năm trước, khi đặt chân đến Australia, Lê Tuyên đảm nhận vai trò phụ trách và điều khiển ban nhạc đệm (band co- ordinator) cho dàn hợp xướng tại festival Gillawarna, Lê Tuyên đã thuyết phục hội đồng Gillawarna đồng ý chọn âm nhạc Việt Nam với bài hát Lý con sáo vào biểu diễn. Lê Tuyên giải thích, sở dĩ anh chọn bài này là vì Lý con sáo có quãng âm tương đối dễ, lời bài hát cũng dễ phát âm, chỉ có một hai câu, lặp đi lặp lại.

Xem lại clip biểu diễn của các em bé với đủ màu da, dòng máu khác nhau cất tiếng hát “ai đem con sáo sáo sang sông cho sáo sổ lồng, cho sáo sổ lồng, sổ lồng bay xa, con sáo bay xa…” giữa bầu trời Sydney vừa thấy sao mà ngộ nghĩnh, đáng yêu và xúc động đến thế. Hóa ra, người mang con sáo sổ lồng bay sang tận Sydney là anh chứ ai!

Hỏi Lê Tuyên, làm thế nào mà anh đã thuyết phục được hội đồng Gillawarna chọn một bản nhạc Việt Nam, anh hóm hỉnh, “thật ra dễ thôi vì tôi là chủ của ban nhạc”. Anh cũng không giấu diếm “âm mưu” “muốn âm nhạc Việt Nam không chỉ của Việt Nam mà thành của thế giới. Tôi có hoài bão đưa những bản nhạc Việt Nam trở thành bản nhạc của toàn cầu mà ai cũng biết, không phải bằng cách bê nguyên xi nó đi mà chỉ cần một tiết tấu, một giai điệu và quan trọng nhất là tinh thần âm nhạc Việt đã là quá tuyệt vời rồi.

Chẳng hạn như bài hát Lý con sáo này tôi cũng sửa hòa âm lại chút xíu cho dễ hát, dễ nghe”. Tự biết rằng, hoài bão đó là rất lớn nên Lê Tuyên tự thú, “sức tôi chỉ một con én thôi, tôi sẽ nhờ đến các phương tiện truyền thông làm cảm hứng”. Phần mình, Nguyễn Lê Tuyên chưa từng ngơi nghỉ lao động và sáng tạo vì hoài bão ấy.

Âm nhạc là hành trình đi tìm “tôi là ai?”

Năm 2009, Nguyễn Lê Tuyên về dự hội thảo cồng chiêng lần đầu tiên ở Tây Nguyên. Trong lúc đang ngồi uống cà phê thì bỗng dưng điện tắt phụt, chung quanh tối om đến độ anh giơ tay lên trước mặt mà không nhìn nổi tay mình. Trong không gian ấy, cảm hứng ùa về và tạo cảm xúc cho anh viết bản nhạc Tiếng gọi núi rừng, sử dụng thùng đàn guitar như tiếng trống và chủ đề hoàn toàn về Tây Nguyên, về suy nghĩ, tư duy của người Tây Nguyên, về thần núi, thần suối, thần rừng… Lê Tuyên nghiêng đầu suy tư, “âm hưởng cồng chiêng kỳ lạ lắm. Khi đánh vang lên nó tạo thành tổng âm gồm nhiều âm khác nhau”, và với cây đàn guitar của Nguyễn Lê Tuyên, tiếng cồng chiêng được mô phỏng mang đầy âm hưởng núi rừng Tây Nguyên.

Sinh ra ở Sài Gòn. Năm 1965, Lê Tuyên sang Australia định cư đoàn tụ cùng gia đình. Anh bảo, năm 10 tuổi anh học Organ chơi trong nhà thờ Tân Ðịnh. Lớn lên một chút, thì bị rock quyến rũ và bắt đầu học guitar từ ông Hồ Ðăng Tín nổi tiếng Sài Gòn bấy giờ. Ngoài 20 tuổi, Lê Tuyên tốt nghiệp cử nhân âm nhạc và giáo dục tại Ðại học New South Wales và sau đó tiếp tục học về nghệ thuật trình diễn guitar tại Viện Bảo tồn âm nhạc Sydney. Anh cũng là người đồng sáng lập ra ban nhạc guitar của Ðại học Northern Erritory.

Rời Việt Nam đã lâu, giờ đã mang quốc tịch Australia, Lê Tuyên tự sự: “Âm nhạc của tôi là hành trình đi tìm hiểu mình là ai. Xưa tôi nghĩ mình là John Lenon. Qua Australia, tôi tưởng mình hoàn toàn phương Tây chính hiệu. Giờ nhận định lại, âm nhạc của tôi đậm chất Việt. Vì vậy, tôi đưa âm nhạc Việt Nam qua Australia để trở thành một thứ tiếng nói mới. Autralia trước đây là của thổ dân, nhưng giờ là của phức dân. Âm nhạc của Austrailia có trong nó nhạc Indo, Thái Lan, Trung Quốc…

Bản thân, trong Australia có nhiều nền văn hóa khác nhau cùng tồn tại, văn hóa Việt là một trong số đó. Xưa người Australia khi nghĩ đến người Việt là nghĩ đến những kẻ trồng cỏ, bán cần sa và ăn trợ cấp thất nghiệp… nhưng tôi muốn đưa văn hóa Việt Nam vào Australia để họ thấy rằng, không, người Việt Nam có một vốn văn hóa rất lớn. Âm nhạc Việt là đại dương của rất nhiều biển, của ca trù, của nhạc tài tử, dân ca lý… Tôi sẽ chọn lọc để sáng tạo nó trong âm nhạc của mình. Và tôi cho rằng, sáng tạo cái gì đó phải có bản sắc của mình, phản ánh con người Việt Nam, phản ánh tôi là ai. Ðó là mục đích tôi làm”.

Năm 2012, Nguyễn Lê Tuyên về nước và thực hiện dự án Giấc mơ cao nguyên - Giao thoa âm và sắc cùng họa sĩ trẻ Trung Nghĩa và giáo sư Salil Sachdev. Buổi trình diễn bao gồm các bản nhạc do Lê Tuyên sáng tác với cảm hứng chủ đạo và xuyên suốt về Tây Nguyên, về núi rừng Tây Nguyên. Bản nhạc Giã từ núi rừng, một trong những bản nhạc anh chơi trong buổi trình diễn Giấc mơ cao nguyên nói về con tê giác sống cô đơn, một mình nó đi khắp nơi tìm đồng loại. Tìm mãi, tìm mãi và nó đau khổ khi nhận ra chẳng còn con nào tồn tại trên đời này ngoài nó nữa. Một ngày, nó bị đám thợ săn giết để lấy sừng. Trước khi chết, nó nhớ rằng, nó đã từng có ông bà, cha mẹ và nó sẽ gặp lại họ trên thiên đàng. Ðó là một con tê giác cô đơn trong một bản nhạc buồn sâu thẳm, da diết và đầy ám ảnh. Bất giác, nó làm tôi nghĩ đến cuộc trở về với âm nhạc Việt của anh, nó giống như một sự tìm về với cội nguồn đầy bản năng và cũng vô cùng mãnh liệt.

Ðã từng để tóc dài, chơi nhạc Mỹ và tưởng mình là một gã thanh niên tây phương lãng tử, cuối cùng, Nguyễn Lê Tuyên lại trở về để chắt lọc từ trong những à ơi của các làn điệu dân tộc lấy chất liệu âm nhạc dệt chúng thành một thứ ngôn ngữ âm nhạc mới và ấp ủ mang chúng ra thế giới. Lê Tuyên tự sự: “Ðừng nhìn ra ngoài nữa, hãy nhìn vào bên trong mình để biết cái gì thực sự là của mình và hãy chân thành với sự sáng tạo của mình. Ðó là lý do tôi quay trở lại Việt Nam”. Và cuộc quay trở lại ấy của anh đầy ắp tình yêu và hoài bão - Ðó là tình yêu và hoài bão với âm nhạc.

Hà Trang