Những bài học khoa học đầu đời

Khi con tôi lên 5 tuổi, nó bắt đầu quan sát mọi thứ và hỏi mẹ thật nhiều, chẳng hạn như, tại sao mặt trời lại xuất hiện vào ban ngày và mặt trăng lại xuất hiện vào buổi đêm hả mẹ? Tại sao thuyền nổi được trên mặt nước còn khi con ném đá xuống nước, nó lại chìm?... Giải thích cho con một hồi, con cứ gãi đầu gãi tai. Tôi bèn nhớ lại cách bố đã dạy tôi những bài học khoa học đầu tiên khi tôi còn là một cô bé và áp dụng lại với con trai mình. Thật vui sướng khi con đã đón nhận những bài học ấy rất say sưa và vui vẻ.

Trò chơi về hiện tượng tự nhiên

Tôi còn nhớ, khi tôi mới chỉ 5 tuổi, chưa đi học, chưa biết chữ, bố đã dạy tôi bài học khoa học đầu tiên trong đời. Bố lấy một quả bưởi làm trái đất, một bóng đèn làm mặt trời và một quả bóng bàn là mặt trăng. Hồi ấy, sẵn trong nhà có gì là bố mang ra để hai bố con vừa chơi vừa học nên có nhiều đồ minh họa không được chính xác cho lắm. Chẳng hạn, bóng đèn không to hơn quả bưởi nên về kích thước tương quan thì không đúng lắm nhưng dù sao nó cũng giúp tôi hình dung một cách dễ dàng về hiện tượng ngày và đêm, tại sao lại có 4 mùa, tại sao ở cực lạnh lại lạnh hơn ở xích đạo, rồi thì hiện tượng nhật thực, nguyệt thực… Những bài học trực quan sinh động của bố thủa tôi thơ ấu giúp tôi về sau này học địa lý cũng dễ dàng hơn.

Bây giờ, những lúc tôi rảnh rang, tôi thường dành thời gian chơi cùng con. Tôi dùng chính những đồ chơi hay những vật dụng trong nhà để dạy con giống như trước đây bố đã từng dạy tôi. Hai mẹ con có thể chơi với nhau nhiều tiếng đồng hồ chỉ với những mặt trời, mặt trăng, trái đất tưởng tượng, những nhân vật với những cuộc phiêu lưu kỳ thú mà chúng tôi cùng nhau nghĩ ra để bài học thêm phần hấp dẫn. Và trong trò chơi ấy của hai mẹ con, đôi khi thằng bé làm tôi ngạc nhiên bởi trí tưởng tượng phong phú và óc hài hước của nó.

Các trò chơi với nước

Khi tôi còn bé, mỗi lần được bố đưa về quê chơi với tôi là một niềm sung sướng vô tận. Ở quê có quá nhiều thứ lạ lẫm khiến tôi không thể ngừng hỏi và bố thì không ngừng phải trả lời. Quê tôi có một con sông nhỏ, bọn trẻ con hay nhảy ùm ùm tắm táp ở đấy cả buổi chiều. Tôi không biết bơi cứ ngồi trên bờ ngỏng cổ xuống ngó tụi trẻ con lúc bơi ngửa, lúc lại thi nhau lặn mà vừa thèm thuồng vừa ghen tị, bèn nghĩ ra trò lấy mấy miếng gỗ làm tàu chở hàng. Khốn nỗi tàu cứ chở được “mẻ hàng” nào lớn lớn là y rằng chìm nghỉm. Những lúc ấy tôi lại cầu cứu bố, bố lại kiên nhẫn giải thích và giúp tôi làm một chiếc tàu khác “xịn” hơn.

Con tôi chưa từng về quê, cũng chưa từng chơi những trò chơi thủa con nít của mẹ nhưng tôi vẫn muốn hàng ngày dạy con những bài học nho nhỏ, đơn giản và thú vị như một cách rèn luyện ý thức khám phá cho con. Chẳng hạn như bài học về độ hòa tan, mỗi lần cùng nhau nấu nướng trong bếp, tôi lại chỉ cho con cái gì hòa tan được trong nước, cái gì không. Đường, muối tan trong nước, bột mì thì không; dấm, sữa vào nước thì hòa tan, nhưng cho dầu ăn vào thì lại tạo thành hai lớp dung dịch… Trò này hai mẹ con thường áp dụng khi con giúp tôi làm bánh, pha nước chanh. Con vừa giúp mẹ lại vừa được khám phá những điều thú vị.

Bài học về khối lượng riêng của vật liệu nghe có vẻ phức tạp đấy nhưng thật ra con chưa cần phải hiểu thế nào là “khối lượng riêng” mà chỉ cần con hiểu nôm na cái nào khi thả vào nước sẽ nổi, cái nào sẽ chìm. Mỗi khi tắm, tôi thường cho phép con mang một chiếc bát nhựa thả vào chậu tắm làm thuyền, cái bát nhựa nổi, nhưng khi mẹ cho lên “thuyền” một ít sỏi thì bát nhựa chìm dần. Trò này mỗi khi đi bể bơi, hay đi biển con vẫn thường chơi. Hầu như mẹ không giải thích gì cứ để tự con rút kinh nghiệm. Chỉ có thi thoảng, hai mẹ con bày trò gắn thêm cái que và miếng giấy làm buồm sau đó để con phồng má thổi cho thuyền đi nhanh hơn.

Bài học về áp suất chất lỏng cũng vậy. Chắc chắn tôi có giải thích bao nhiêu đi chăng nữa thì khái niệm “áp suất” xem chừng với con vẫn chẳng mảy may thấy hấp dẫn. Nhưng khi tôi lấy một chiếc chai nhựa, đục một lỗ ở cách đáy chai khoảng 1/3 đến ¼ rồi bịt lỗ lại, đổ nước đầy vào rồi tháo nút ra, lúc đầu tia nước sẽ xa, sau đó sẽ gần lại dần do áp lực nước giảm dần. Mỗi khi đi biển, con lại đòi đục lỗ ở hai chai để hai mẹ con thi xem tia nước của ai lâu lại gần hơn. Nhìn con thích thú reo hò mỗi khi “thi thố” tôi cũng cảm thấy vui lây vì “bài học khoa học đầu đời” của con đã đến thật gần gũi và khiến con hào hứng đến thế.

Trò chơi về cân bằng

Tôi đã tham khảo sách dạy khoa học cho bé của nước ngoài và thấy rất thích thú khi thấy phần lớn những bài học khoa học cho con đều xuất phát từ những vật dụng gia đình rất đơn giản, gần gũi và không cần quá đắt tiền vẫn có thể tạo trò chơi thích thú cho con và đầy khoa học.

Ví dụ như lấy một cái mắc áo, buộc dây vào các đồ vật nhỏ, rồi buộc vào thanh ngang của mắc áo. Khi cầm vào cái mắc sẽ giống như đang cầm một cái cân, trẻ sẽ phải dịch chuyển các đồ vật trên thanh ngang sao cho đến lúc chúng cân bằng. Hoặc vẫn mắc áo đó, tôi treo vào hai đầu hai cái xô nhựa và bảo con đổ nước vào hai cái xô đó cho đến khi nào thấy chúng cân bằng nhau.

Có một cách nữa là lấy những chiếc cốc úp xuống, để một quyển sách lên, rồi lại úp cốc và lại để sách lên… cứ như thế cho đến khi tạo thành một chiếc tháp cốc và sách. Trò này, con trai tôi thích mê bởi thằng bé vốn thể hiện tính cách tỉ mỉ. Trông trò chơi này khá đơn giản nhưng để xếp được một tòa tháp cao thì đôi khi con cũng phải rất kiên nhẫn và khéo léo. Đôi khi bận làm việc không thể chơi với con, tôi thường cho thằng bé theo vào phòng vào việc và để con tự chơi một mình. Chúng tôi thường chụp lại tòa tháp sau khi hoàn thành để đánh dấu thành tích và tôi khích lệ con ngày hôm sau sẽ xếp được cao hơn thế một tầng.

Thật ra, có rất nhiều trò chơi khoa học tôi tham khảo được từ sách báo chẳng hạn như trò về ánh sáng, phản lực, tên lửa… nhưng có lẽ để dần dần khi nào con lớn hơn sẽ cùng chơi với con. Những bài học này sẽ không thể biến con thành nhà khoa học (đương nhiên là thế rồi) nhưng tôi hy vọng nó sẽ giúp cho con học một cách nhẹ nhàng hơn các môn học ở trường để con thấy rằng, khoa học không là lý thuyết khô khan mà là những bài học thực hành vô cùng thú vị và gần gũi. Gần gũi như những trò chơi thời thơ ấu của con vậy.

Nam Khang