'Siêu chất ô nhiễm' ozone: Mối đe dọa nguy hiểm sau các nắng nóng ở châu Âu

Khoảng 50% dân số châu Âu tiếp xúc với nồng độ ozone tầng mặt đất ở mức kém, rất kém hoặc cực kỳ kém trong các đợt nắng nóng từ tháng 6 đến tháng 8 năm nay, theo Cơ quan Giám sát Khí quyển Copernicus (CAMS) thuộc Ủy ban châu Âu.

Khác với ozone tầng cao khí quyển giúp bảo vệ Trái Đất khỏi tia cực tím, ozone tầng mặt đất, hay ozone tầng đối lưu (từ mặt đất đến độ cao 10km), là chất gây ô nhiễm không khí.

Nó có thể xâm nhập sâu vào hệ hô hấp, đi vào máu và từ đó ảnh hưởng gần như mọi cơ quan trong cơ thể. Người mắc hen suyễn thuộc nhóm có nguy cơ cao.

Ozone tầng mặt đất không được thải trực tiếp vào không khí mà hình thành qua hàng nghìn phản ứng hóa học dưới tác động của ánh sáng Mặt Trời và nhiệt độ cao.

Các oxit nitơ, chủ yếu sinh ra từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch, tham gia vào quá trình này. Công nghiệp, giao thông đường bộ, dung môi và đốt sinh khối đều có thể góp phần tạo ozone.

Đây là lý do những đợt nắng nóng kỷ lục bao trùm châu Âu mùa hè năm nay trở nên nghiêm trọng hơn. Nhiệt độ càng cao và ánh nắng càng mạnh, điều kiện hình thành ozone càng thuận lợi.

“Ozone tầng mặt đất cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu do nó hình thành trong điều kiện nhiệt độ cao”, báo cáo Atmosphere Watch của CAMS nhận định.

Vòng luẩn quẩn giữa nắng nóng và ozone

Biến đổi khí hậu do con người gây ra khiến nhiệt độ toàn cầu tăng, các đợt nắng nóng trở nên thường xuyên và khắc nghiệt hơn. Nhiệt độ cao thúc đẩy hình thành ozone tầng mặt đất. Ngược lại, loại khí nhà kính này cũng góp phần làm Trái Đất nóng lên, tạo thành vòng tác động hai chiều.

Theo tổ chức Clean Air Fund của Anh, ozone góp phần khoảng 0,23°C vào mức nóng lên hiện nay và được tổ chức này gọi là “siêu chất ô nhiễm”.

Cháy rừng cũng khiến tình hình phức tạp hơn. Điều kiện nóng và khô làm tăng nguy cơ cháy cực đoan, trong khi khí thải từ cháy sinh khối lại góp phần vào các phản ứng hình thành ozone tầng mặt đất.

Laurence Rouil, Giám đốc CAMS, cho rằng, ô nhiễm ozone tầng mặt đất cho thấy khí quyển, khí hậu, sức khỏe và sinh kế liên hệ chặt chẽ với nhau. Biến đổi khí hậu và ô nhiễm có thể thay đổi thành phần hóa học của không khí con người hít thở, ảnh hưởng hệ sinh thái và cả khả năng sản xuất lương thực.

Tác động cũng không dừng ở nơi phát sinh ô nhiễm. Khói cháy rừng, ozone tầng mặt đất và bụi có thể di chuyển hàng nghìn km. Tháng 8/2026, Bỉ trải qua vụ cháy rừng nghiêm trọng nhất trong 100 năm và những cột khói từ đám cháy đã đi qua Đức, tới tận Ba Lan.

Tại châu Âu, mức ozone tầng mặt đất nhìn chung nghiêm trọng hơn ở phía nam lục địa, nơi các đợt nắng nóng gay gắt và kéo dài hơn.

Ozone chưa giảm như các chất ô nhiễm khác

Thập kỷ qua, châu Âu đạt tiến bộ đáng kể trong kiểm soát nhiều chất gây ô nhiễm không khí. Phát thải oxit lưu huỳnh và oxit nitơ tại EU giảm khoảng 3-5% mỗi năm.

Từ năm 2015, phát thải oxit lưu huỳnh từ công nghiệp giảm 59%, còn oxit nitơ giảm 39%. Phát thải oxit nitơ từ giao thông đường bộ giảm 40%, bụi mịn PM2.5 giảm 34%.

Tuy nhiên, Atmosphere Watch cho biết ozone tầng mặt đất “chưa cho thấy xu hướng giảm rõ ràng và vẫn là vấn đề”.

Theo quy định của EU, nồng độ ozone tầng mặt đất trung bình tối đa trong 8 giờ không nên vượt 120 microgam/m³ quá 18 ngày mỗi năm, trong khi mục tiêu dài hạn là 100 microgam/m³, phù hợp hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Vấn đề không chỉ xảy ra ở châu Âu. Trong 8 tháng đầu năm 2026, gần 40% dân số thế giới đã tiếp xúc với nồng độ ozone tầng mặt đất cực cao, trong đó tỷ lệ tại châu Á là 60%.

Tính rộng hơn, khoảng một nửa dân số toàn cầu đã tiếp xúc với chất lượng không khí ở mức rất kém hoặc cực kỳ kém do ozone tầng mặt đất trong năm nay. Milan, Rio de Janeiro, Mexico City, Delhi và Cairo nằm trong nhóm thành phố có mức phơi nhiễm cao.

Các chuyên gia cho rằng chính phủ cần tăng cường theo dõi, dự báo và công bố nồng độ ozone tầng mặt đất, đồng thời tiếp tục giảm những chất ô nhiễm tiền thân thông qua năng lượng sạch, giao thông công cộng và các khu vực phát thải thấp.

Hiện tại, trong EU chỉ Croatia, Pháp và Tây Ban Nha đã xây dựng hoặc triển khai kế hoạch chất lượng không khí tập trung cụ thể vào ozone tầng mặt đất.

Theo CAMS, thách thức sẽ lớn hơn khi khí hậu tiếp tục ấm lên. Những khu vực trải qua nhiều đợt nắng nóng có thể ghi nhận nồng độ ozone tầng mặt đất cao hơn, phần nào làm giảm thành quả từ các biện pháp cắt giảm phát thải gây ô nhiễm.