Startup là ‘động cơ thử nghiệm’ cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Là startup công nghệ xanh của Việt Nam, BenKon cung cấp các giải pháp quản lý năng lượng, giám sát và tối ưu điều hòa không khí bằng trí tuệ nhân tạo (AI) và internet vạn vật (IoT).

Ông Trương Minh Đạt, nhà sáng lập BenKon, cho biết doanh nghiệp hướng đến việc giúp khách hàng chuyển đổi từ thiết bị hiệu suất thấp sang hệ thống tiết kiệm năng lượng mà không phải bỏ toàn bộ chi phí đầu tư ban đầu.

Theo ông Đạt, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách công để thúc đẩy chuyển đổi sang thiết bị hiệu suất cao, startup có thể đưa mục tiêu tiết kiệm năng lượng vào chính mô hình kinh doanh, qua đó tạo ra giải pháp phù hợp hơn với nguồn lực thực tế.

Điều này cho thấy startup không chỉ phát triển sản phẩm mới mà còn có thể thử nghiệm những cách tiếp cận khác để giải quyết các bài toán thực tế.

‘Động cơ thử nghiệm’

TS. Phạm Thị Hồng Phượng, Trưởng Cộng đồng Công nghệ Sinh thái (Ecotech), Techfest Việt Nam, cho rằng startup là một trong những lực lượng năng động nhất thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Theo bà, điểm mạnh của startup là khả năng nhận diện vấn đề, thử nghiệm giải pháp và nhanh chóng thay đổi mô hình dựa trên phản hồi của thị trường. Sự linh hoạt này tạo áp lực tích cực lên doanh nghiệp truyền thống, viện nghiên cứu, trường đại học và khu vực công trong việc đổi mới.

Startup cũng đóng vai trò cầu nối đưa ý tưởng, công nghệ và kết quả nghiên cứu ra thị trường. Nếu chỉ dừng ở phòng thí nghiệm, nhiều công nghệ khó tạo ra giá trị kinh tế nếu không có doanh nghiệp phát triển thành sản phẩm, tìm khách hàng và tổ chức thị trường.

Ngoài ra, các startup có thể tạo ra những mô hình kinh doanh và thị trường mới trong các lĩnh vực như công nghệ số, nông nghiệp thông minh, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và giáo dục công nghệ. Những bài toán xuất phát từ nhu cầu địa phương, nếu được giải quyết hiệu quả, có thể tiếp tục chuẩn hóa và mở rộng.

Vì vậy, TS Phượng ví startup như một “động cơ thử nghiệm” của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: startup thử nghiệm, thị trường kiểm chứng, doanh nghiệp lớn có thể tiếp nhận và mở rộng, còn Nhà nước tạo môi trường và kết nối nguồn lực.

Mô hình sinh ra để tạo đột phá

Tại buổi gặp mặt các doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) năm 2026, nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh startup không đơn thuần là doanh nghiệp nhỏ, mà là mô hình tổ chức được sinh ra để tạo đột phá.

Nếu tự định vị như một doanh nghiệp thông thường, startup sẽ gặp bất lợi về vốn, khách hàng và thương hiệu. “Sứ mệnh của startup là giải quyết những bài toán lớn, thậm chí thay thế các mô hình cũ, thay vì chỉ cung cấp giải pháp bổ trợ”, ông Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định.

Để thực hiện sứ mệnh đó, ông cho rằng startup cần hiểu đúng về đổi mới sáng tạo và lựa chọn hướng đi phù hợp. Đổi mới là tiếp nhận, ứng dụng công nghệ mới để nâng cao năng suất, hiệu quả. Trong khi sáng tạo là sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị mới, khác biệt. Việc phân biệt rõ hai khái niệm giúp startup tránh chạy theo khẩu hiệu mà tập trung phát triển sản phẩm có giá trị thực tiễn.

Startup cũng cần có cách tiếp cận linh hoạt với rủi ro. Ông cho rằng sai lầm không đồng nghĩa với thất bại, mà là dữ liệu để học hỏi, điều chỉnh và hoàn thiện mô hình. Thử nghiệm nhanh, chấp nhận sai và cải tiến liên tục là những yếu tố cần thiết để startup tìm ra hướng đi phù hợp, thay vì quá chú trọng sự ổn định ngay từ đầu.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng cũng nhấn mạnh startup cần kiên trì theo đuổi những bài toán đủ lớn, có ý nghĩa lâu dài, thậm chí mang tầm quốc gia hoặc quốc tế.

Việc đặt mục tiêu ngắn hạn, thiếu khát vọng tạo ra tác động lớn có thể khiến startup sớm dừng lại. Ngược lại, những bài toán lớn sẽ mở ra dư địa phát triển và tạo động lực để doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu dài hạn.

Startup cần gì?

Tuy nhiên, để theo đuổi những bài toán lớn và đưa công nghệ ra thị trường, startup vẫn cần những cơ chế hỗ trợ phù hợp, từ vốn, môi trường thử nghiệm đến khả năng tiếp cận khách hàng và hạ tầng. Theo ông Trương Minh Đạt, khó khăn lớn không hẳn nằm ở chi phí vốn mà ở việc không tiếp cận được nguồn vốn có cấu trúc phù hợp.

Với startup phần cứng hoặc gắn với hạ tầng, doanh nghiệp thường phải đầu tư thiết bị, sản xuất và triển khai trước khi thu tiền từ khách hàng. Trong khi đó, quỹ đầu tư mạo hiểm thường ưu tiên công nghệ và tăng trưởng, ngân hàng yêu cầu tài sản bảo đảm, còn các công ty cho thuê tài chính cần dòng tiền rõ ràng.

TS. Phạm Thị Hồng Phượng cho rằng startup cần một hệ sinh thái kết nối từ nghiên cứu, thử nghiệm đến khách hàng và mở rộng quy mô, thay vì hỗ trợ rời rạc theo từng giai đoạn.

Theo bà, cần chuyển từ câu hỏi “startup đang có gì?” sang “thị trường đang cần giải quyết vấn đề gì?”. Doanh nghiệp lớn, bệnh viện, trường học, khu công nghiệp hay cơ quan quản lý có thể đưa ra các bài toán thực tế, trở thành nơi thử nghiệm và khách hàng đầu tiên cho startup.

“Đây là nền tảng của đổi mới sáng tạo mở, giúp startup có bài toán thật, dữ liệu thật, môi trường thử nghiệm thật và khách hàng thật để hoàn thiện sản phẩm và thu hút vốn”, TS. Phượng nói.

Bà cũng cho rằng khoảng cách giữa cơ chế hỗ trợ và khả năng tiếp cận thực tế vẫn còn. Startup cần thủ tục đơn giản, cơ chế thử nghiệm linh hoạt và khả năng tiếp cận chuyên gia, hạ tầng, dữ liệu và tài sản trí tuệ.

Với công nghệ mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể giúp chính sách được kiểm chứng trong thực tế, thay vì buộc startup phải chờ một hành lang pháp lý hoàn chỉnh.