Tháng 4: Nói thật, nói dối

Có những lời nó dối khiến ta hụt hẫng, khiến ta đau đớn, khiến ta mất hết niềm tin, nhưng cũng có những lời nói dối khiến ta hạnh phúc, khiến ta cảm thấy cuộc sống dễ thở hơn vì hiện thực “ác mộng” hơn nhiều... Có những lời nói dối xuất phát từ sự tham lam, ích kỷ, sự ghen tức, lòng hận thù... nhưng cũng có những lời nói dối lại đến từ tâm hồn cao thượng, sự trong sáng và thậm chí là sự ngọt ngào... của ai đó.

Tháng 4 đang đến, tháng 4 bắt đầu bằng một ngày nói dối. Thế giới dành hẳn một ngày để cả thế giới cùng nói dối. Thú vị thật. Bởi vậy những thông tin trong ngày nói dối đừng tin. Nó là giả tưởng và hoang đường. Không chỉ đề tài xã hội mà có cả chính trị chính khách. Thoạt đầu là ngạc nhiên. Vỡ lẽ lại bật cười. Vui là chính. Vô hại. Hài hước để cuộc sống bớt căng thẳng và ưu phiền.

Nhưng ở đất nước chúng ta thì nói dối lại mang “triết lý sống”. Mặc dù chúng ta từng có một nhân vật “Cuội” - nói đối như Cuội - nhưng Cuội chỉ được sống trong truyền thuyết lâu lắm rồi mà nay ít được nhắc tới.

Chốn công đường. Nhân chứng đặt bàn tay phải lên bìa cuốn Kinh Thánh, thề: “Tôi khai thật và chỉ có khai thật!” Nhưng khi tranh tụng luật sư lại cố tình khai thác những “kẽ hở” của công việc điều tra và luận tội để cãi cho thân chủ bé tội, tốt nhất là trắng tội. Thế mới là “thầy cãi”.

Nơi công sở. Ông Tổng Giám đốc giao việc cho một cán bộ dưới quyền: “Anh có biết tại sao tôi chọn anh? Vì anh trung thực!” Thế nhưng anh cán bộ nọ không lâu sau đã lạm dụng tín nhiệm làm điều sai trái phản bội lòng tin của sếp.

Sự kiện phải có thật. Trình bày sự kiện phải trung thực. Xét đoán sự kiện phải chân thực. Tuy nhiên, sự thật thuộc phạm trù pháp lý. Trung thực và chân thực lại thuộc phạm trù đạo đức, nhân văn.

Một cô gái trẻ được bác sĩ chẩn đoán ung thư giai đoạn cuối, và tiên lượng cô chỉ sống được 3 tháng nữa. Cô gái trẻ tuyệt vọng nhảy cầu tự tử. Hậu quả của lời nói thật. Người bác sĩ ấy ân hận cho tới bây giờ.

Một bệnh nhân trung tuổi khác cũng được chẩn đoán ung thư. Nhưng bác sĩ nói “Để ung thư thứ phát (di căn) mới nguy hiểm. Chúng tôi sẽ có phác đồ điều trị tích cực bằng những tiến bộ của y học “khu trú” khối u ở nguyên phát. Nếu ông lạc quan tin tưởng, là có hy vọng kéo dài sự sống thêm ít nhất 3 năm. Và người bệnh nhân đó đang sống sang năm thứ tư. Nói không hết sự thật đã mang lại niềm tin tích cực.

Nhân vật lịch sử Trung Hoa thời Tam quốc là Tào Tháo, đã từng nói dối quân lính rằng “hãy đi nhanh lên sẽ có một rừng mơ cách 3 dặm nữa” để quân lính chảy nước dãi đầy miệng chấm dứt cơn khát cháy cổ vì cuộc hành quân đường trường.

Năm Tổng thống Mỹ Clin-tơn sang thăm Hà Nội, đến Văn miếu Quốc Tử giám ông đặt tay lên lưng rùa đá bia tiến sĩ, nói: “Được biết ai đặt tay lên đây sẽ gặp may mắn. Tôi xin phép được đặt lâu hơn bình thường để có may mắn nhiều hơn!” Ông còn nói: “Người Việt Nam độ lượng và bao dung. Đánh bại kẻ thù mà còn cấp ngựa và lương thảo cho kẻ thù về nước, sau đó vẫn triều cống kẻ thù. Cứ như là tôi xin lỗi ông vì tôi đã đánh bại ông!” Tổng thống Clin-tơn nói dối. Nhưng đó là văn hóa nói dối của chính khách. Rất đáng yêu. Ông hiểu Việt Nam đến thế là cùng.

Trong vở kịch “Vòng phấn Cáp-ca-dơ” của Béc-tôm Brếch, có hồi mô tả phiên tòa xử tranh giành con giữa một người mẹ đẻ chỉ chú tâm cuỗm của cải chạy bỏ con, và một vú nuôi đã cõng đứa trẻ đó chạy trốn chui lủi hết thị trấn này đến vùng quê khác, thậm chí tình nguyện lấy một chàng trai ốm liệt giường để hợp thức hóa đứa con tránh sự truy sát của phiến quân, bởi đứa trẻ là “thiếu gia” của một điền chủ. Chánh án là một ông thợ đóng giầy. Công đường là một bãi đất chợ. Ông chánh án bất đắc dĩ lấy phấn vẽ một vòng tròn theo truyền thống phân xử tranh chấp ở vùng Cáp-ca-dơ. Đặt “cậu ấm” đứng giữa. Cho hai bà mẹ kéo hai tay. Ai là mẹ nó đích thực sẽ có đủ sức mạnh kéo nó vào lòng. Cả hai bà mẹ cùng dồn sức kéo. Rất căng. Đứa trẻ đau đớn khóc gào. Bỗng người vú nuôi buông tay và ngã khuỵu. Bà mẹ đẻ vui sướng hét to “Thấy chưa?”. Ông thợ đóng giầy tiến lại hỏi người vú nuôi: “Ngươi nhận là mẹ nó sao không đủ sức mạnh kéo nó vào lòng?” Người vú nuôi thưa: “Là mẹ nó, nên không đành lòng để nó bị xé đôi!” Ông chánh án thợ đóng giầy cầm tay người vú nuôi giơ lên tuyên: “Người đàn bà này chính là mẹ đứa trẻ!” Những người đi chợ đứng quanh reo lên khen ông thợ đóng giầy phân xử phân minh và sáng suốt.

Có một người bí thư chi bộ ở một vùng quê tới giờ còn áy náy không biết rằng cách giải quyết của ông như vậy là đúng hay sai? Chuyện là, có một đảng viên gái trẻ có chồng đi chiến trường xa, thú nhận mình mắc tội “hủ hóa”, xin ông được chịu kỷ luật. Vừa giận lại vừa thương. Lấy nhau một tuần thì chồng nhập ngũ. Ông khất cô hai ngày sau sẽ trao đổi lại. Ông họp với hai chi ủy viên. Họ cũng giống ông. Giận mà thương. Nếu khai trừ đảng, khi chồng cô gái trở về biết chuyện này cầm chắc là không thể tha thứ. Họ sẽ bỏ nhau. Kỷ luật ấy đã phá tan hạnh phúc của họ. Suy đi tính lại, ba người thống nhất: Chỉ nghiêm khắc khiển trách miệng. Ông nói: “Làm thế là sai nguyên tắc. Nhưng nghĩ, giữ được hạnh phúc cho một gia đình còn lớn hơn.” Giờ, cặp vợ chồng ấy sống rất tốt, có hai con một học đại học và một học trung học. Thế thì việc ông làm là phúc chứ đâu phải họa mà áy náy cơ chứ?

Trong tình yêu. Chàng trai bày tỏ lòng mình với cô gái: “Em là mặt trời của anh!” Cô gái sung sướng tưởng ngất. Được lời như cởi tấm lòng. Cô gái biết chứ, chàng trai nịnh. Thực tế mình chưa chắc tỏa sáng bằng ngọn nến.

Gần đây thôi. Một giáo sư sử học, giữ lời dặn của cố Giáo sư sử học Trần Huy Liệu, rằng đến một thời điểm thích hợp, hãy công bố cho toàn dân biết: “Cây đuốc sống Lê Văn Tám” là nhân vật giả do Giáo sư Trần Huy Liệu tạo dựng, nhằm cổ vũ tinh thần yêu nước của tuổi trẻ Việt Nam ở thời kỳ đó, sẵn sàng hy sinh vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Một sự dối trá chăng? Không. Ông cha ta đã từng dựng nên những truyền thuyết thiêng như thế mà những nhân vật đó nay vẫn là niềm tự hào của dân tộc như Thánh Gióng, cụ Rùa Hồ Gươm. Mà ở thời đại Hồ Chí Minh cũng đã có những nhân vật thực: Kim Đồng, Võ Thị Sáu, Lý Tự Trọng…

Trong một bài nói chuyện với cán bộ tuyên huấn - báo chí khi ông còn ở cương vị chỉ đạo công tác tuyên huấn, nhà thơ Tố Hữu có nói: “Báo chí Cộng sản không nói dối. Báo chí Cộng sản không nói sai. Nhưng có điều báo chí Cộng sản không nói hết sự thật. Không nói hết sự thật không có nghĩa là nói dối, nói sai, mà là sự khôn ngoan cần thiết trong một xã hội còn đấu tranh giai cấp”.

Giờ, không còn đấu tranh giai cấp. Nhưng câu nói ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa như cách nay hơn 40 năm. Thực tế cuộc sống cho ta chiêm nghiệm đúng là như vậy: “Khôn ngoan cần thiết!”. Khi phải nói thật, khi cần nói dối, hoặc khi không thể nói hết sự thật, thì dẫu là ai ở bất cứ đâu thuộc nền văn hóa nào, cũng đều cần có cách suy nghĩ và hành xử được gọi chung là những mô thức của những bậc trí giả khôn ngoan giàu lòng nhân hậu.

Khiếu Quang Bảo