Thiếu sách giáo khoa và bài học từ sự cố cung ứng

Thiếu sách giáo khoa đầu năm học không chỉ là chuyện in thiếu hay phân phối chậm. Việc thống nhất bộ sách, sáp nhập trường và triển khai hỗ trợ sách ở một số địa phương cùng làm thay đổi nhu cầu. Nhưng biến động ấy chưa giải thích hết vì sao học sinh vẫn thiếu sách sau khai giảng. Điều cần nhìn lại là cách dự báo, truyền đạt chính sách, tổ chức cung ứng và kiểm tra kết quả.

Đến ngày 21/9, cả nước còn thiếu hơn 776.000 bản sách giáo khoa (SGK), khoảng 0,31% tổng nhu cầu. Con số nhỏ trên quy mô toàn quốc vẫn là khó khăn cụ thể với học sinh thiếu sách của môn đang học. Đáng chú ý, thời hạn cung ứng trước ngày 15/9 đã không đạt.

Nhu cầu thay đổi, dự báo có theo kịp?

Năm học 2026-2027, việc chuyển sang bộ SGK thống nhất làm thay đổi cơ cấu đầu sách. Sáp nhập, điều chỉnh quy mô trường lớp có thể khiến số liệu đăng ký cũ không còn chính xác. Cùng lúc, kế hoạch cấp hoặc cho mượn sách miễn phí ở một số nơi tác động đến quyết định mua của phụ huynh.

Đơn vị phát hành cũng đối mặt rủi ro: nhập nhiều có thể tồn kho, nhập ít có thể thiếu hàng. Khi số liệu nhu cầu chưa chắc chắn, nhà phân phối khó chủ động dự trữ. Đó là khó khăn cần ghi nhận, song các chủ trương thống nhất sách và sắp xếp trường lớp đều có thời gian chuẩn bị. Cần làm rõ nhu cầu phát sinh khi nào, thông tin được chuyển đến nhà xuất bản ra sao và kế hoạch in, điều chuyển sách đã được điều chỉnh kịp thời hay chưa.

Một biến động có thể khách quan; việc dự báo và ứng phó với nó vẫn thuộc trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Thông tin nào chưa đến đúng nơi?

Trước đây, nhiều trường tổng hợp nhu cầu mua sách của phụ huynh. Khi một số trường ngừng đặt mua tập trung và phụ huynh chuyển sang cửa hàng, kênh dự báo ấy suy giảm. Nhưng không bán sách không có nghĩa là không thể khảo sát nhu cầu: trường vẫn có thể báo số học sinh cần sách, số được cấp hoặc cho mượn và số phải mua.

Truyền thông chính sách của Bộ GDĐT và của các sở GDĐT cũng cần được xem xét. Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định miễn phí SGK trên toàn quốc từ năm học 2029-2030, đồng thời khuyến khích địa phương đủ điều kiện triển khai sớm. Vì vậy, phụ huynh năm học này cần được thông báo rõ con mình có được nhận sách không, nhận cuốn nào, khi nào và những cuốn nào phải mua.

Thông tin không rõ có thể khiến một số gia đình chờ sách miễn phí rồi mới tìm mua, làm nhu cầu dồn sát khai giảng. Chưa có dữ liệu xác định mức độ tác động của hiện tượng này, nên chưa thể lấy việc mua muộn để quy trách nhiệm cho phụ huynh mà là nguyên nhân có thể. Câu hỏi cần đặt ra là thông tin đã được gửi đến từng gia đình đủ sớm và đủ cụ thể chưa.

Công văn 6128 ngày 10/9 của Bộ GD&ĐT yêu cầu rà soát đến từng trường, lớp, đầu sách; đối chiếu số đã đăng ký, đã giao, học sinh đã nhận và còn thiếu, với hạn cung ứng trước ngày 15/9. Văn bản giao Vụ Giáo dục Phổ thông phối hợp Vụ Kế hoạch - Tài chính tổng hợp báo cáo, tham mưu giải pháp và đề xuất kiểm tra khi cần.

Vậy sau khi ban hành công văn, ai đôn đốc, kiểm tra? Những vướng mắc nào được phát hiện, xử lý và kết quả cụ thể ra sao? Việc vẫn thiếu sách ngày 21/9 cho thấy cần công khai tiến độ và hiệu quả thực hiện, không chỉ nhắc lại nội dung chỉ đạo.

Tại cuộc họp ngày 21/9, Thủ tướng nhận định nguyên nhân chủ quan là chủ yếu và yêu cầu làm rõ trách nhiệm. Trách nhiệm ấy phải gắn với hồ sơ công việc: Bộ về chỉ đạo, dự báo và điều phối; địa phương về số liệu nhu cầu và triển khai chính sách; nhà xuất bản, đơn vị phát hành về sản xuất, dự trữ và giao hàng; nhà trường về cập nhật nhu cầu và hỗ trợ học sinh. Một trường đăng ký đúng hạn nhưng nhận sách muộn không thể chịu trách nhiệm như trường chậm báo nhu cầu. Sách chưa in đủ cũng khác sách còn trong kho nhưng phân phối sai nơi.

Để năm sau không lặp lại

Cần cập nhật nhu cầu theo từng trường, lớp, đầu sách ngay từ tuyển sinh; phân biệt sách còn dùng được, sách được cấp hoặc cho mượn và sách phải mua. Khi thay đổi quy mô trường, số liệu cần được cập nhật ngay, không chờ sát khai giảng.

Địa phương phải thông báo sớm phạm vi, thời điểm cấp sách miễn phí đến từng phụ huynh. Nhà xuất bản và đơn vị phát hành cần công khai lượng tồn, tiến độ giao và có phương án điều chuyển; nếu đấu thầu in, phát hành, nhu cầu và thời hạn giao hàng phải đủ rõ để đơn vị dự thầu tính toán và cam kết.

Mỗi trường hợp báo thiếu sách cần một đầu mối nhận, thời hạn xử lý và người theo dõi đến khi học sinh nhận được sách. Kết quả phải được kiểm chứng tại trường, thay vì dừng ở báo cáo đã xuất kho.

Giải quyết hết số sách thiếu là cần thiết, nhưng sửa những mắt xích khiến sách đến chậm mới là bài học lâu dài. Thước đo của cung ứng sách giáo khoa không phải số cuốn đã in mà là học sinh có đủ sách khi bước vào năm học.