Thuốc lá lậu lên mạng, cuộc chiến chống buôn lậu phải truy tận nguồn

Ngày 6/8, tại TP.HCM, Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia) tổ chức Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg.

Trước đó, ngày 4/8, đoàn công tác do ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia làm Trưởng đoàn làm việc với Ban Chỉ đạo 389 các tỉnh An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh về công tác chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới.

Tại các hội nghị ở TP.HCM, An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh và nhiều địa phương, lực lượng chức năng chia sẻ kết quả đạt được, đồng thời chỉ ra những khó khăn, bất cập khi phương thức buôn lậu thuốc lá ngày càng thay đổi.

Buôn lậu thuốc lá chuyển mạnh lên không gian số

Sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, từ ngày 30/9/2014 đến 30/9/2025, các lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ với 59.257 đối tượng.

Tang vật thu giữ gồm hơn 110,18 triệu bao thuốc lá điếu, 388.196 kg lá thuốc lá và 2,37 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới.

Những con số trên cho thấy nỗ lực lớn của lực lượng chức năng trong kiểm soát thị trường, đấu tranh với buôn lậu thuốc lá và bảo vệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

Tuy nhiên, phương thức, thủ đoạn của các đối tượng đang thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây thuốc lá nhập lậu chủ yếu được vận chuyển qua biên giới rồi đưa vào nội địa theo những tuyến, địa bàn tương đối rõ, nay hoạt động mua bán đang dịch chuyển mạnh lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát và các nền tảng số.

Các đối tượng có thể sử dụng nhiều tài khoản, liên tục thay đổi thông tin và không có địa điểm kinh doanh cố định. Kho hàng, người gửi, người nhận có thể ở nhiều địa phương khác nhau, khiến việc xác định đầu mối, truy xuất dữ liệu điện tử và thu thập chứng cứ gặp nhiều khó khăn.

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới cũng tạo thêm một mặt trận mới. Những sản phẩm này có thể được quảng bá, chào bán và giao dịch nhanh chóng trên môi trường mạng, trong khi việc nhận diện sản phẩm, xác định thành phần, linh kiện, phụ kiện và xử lý tang vật vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.

Ban Chỉ đạo 389 tỉnh An Giang đề nghị nghiên cứu hoàn thiện quy định về quản lý, tiêu hủy thuốc lá thế hệ mới; xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu cho lực lượng thực thi ở cơ sở.

Tại Đồng Tháp, lực lượng chức năng phản ánh tình trạng các điểm bán lẻ thuốc lá đồng thời là nơi ở, nơi cất giấu hàng hóa. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc khám xét phải thực hiện theo quy định đối với nơi ở, có thể kéo dài thời gian và tạo điều kiện để đối tượng tẩu tán hàng hóa.

Địa phương đề nghị nghiên cứu quy định phù hợp hơn để lực lượng chức năng có thể xử lý kịp thời những tình huống này.

Trong khi đó, TP Cần Thơ, TP.HCM, Đồng Nai và nhiều địa phương nhấn mạnh nhu cầu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu kết nối, chia sẻ thông tin dùng chung; đồng thời tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá trên thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ chuyển phát.

Chuyển từ kiểm tra bị động sang quản lý bằng dữ liệu

Thay vì chỉ dựa vào kiểm tra trực tiếp tại địa bàn, lực lượng chức năng cần có khả năng thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu để nhận diện dấu hiệu bất thường, truy tìm mối liên hệ giữa người bán, kho hàng, phương tiện vận chuyển, tài khoản giao dịch và nguồn cung.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước - Bộ Công Thương cho biết việc xử lý vi phạm trên môi trường mạng hiện vẫn gặp nhiều khó khăn do đối tượng sử dụng nhiều tài khoản, thường xuyên thay đổi thông tin và không có địa điểm kinh doanh cố định.

Thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg, Cục sẽ xây dựng tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất, chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm hành chính, tăng cường giám sát, truy vết hoạt động kinh doanh trên môi trường số; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro đối với mặt hàng thuốc lá.

Định hướng này cho thấy phương thức quản lý đang chuyển từ kiểm tra bị động sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Đây là bước chuyển cần thiết khi nguồn lực thực thi có hạn, trong khi phương thức vi phạm ngày càng tinh vi và hoạt động mua bán không còn bó hẹp trong những địa điểm kinh doanh truyền thống.

Từ tuyến biên giới, Bộ đội Biên phòng đề xuất cách tiếp cận “3 lớp”, kết hợp kiểm soát từ ngoài biên giới, khu vực biên giới đến địa bàn nội địa, đồng thời ứng dụng công nghệ để giám sát cả hoạt động buôn bán, trao đổi và thanh toán trên không gian mạng.

Tây Ninh đề nghị thường xuyên tổng hợp những khó khăn, vướng mắc, quy định chồng chéo để kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung, nhất là trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đắk Lắk đề nghị nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới. Trong đó, cần xem xét quy định đối với linh kiện, thiết bị, phụ kiện, dung dịch và các bộ phận cấu thành dùng để lắp ráp, sản xuất những sản phẩm này, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý.

Quảng Ninh cũng đề nghị sớm có hướng dẫn liên ngành về xử lý tang vật là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bị tịch thu, đồng thời nghiên cứu tăng chế tài đối với hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép.

Một vấn đề được nhấn mạnh tại các hội nghị là tăng cường phối hợp giữa lực lượng thực thi pháp luật với cộng đồng doanh nghiệp và Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam.

Các địa phương cũng đề nghị tăng cường kinh phí, phương tiện, thiết bị kỹ thuật; đầu tư hệ thống giám sát tại khu vực biên giới, vùng biển; hỗ trợ công tác tiêu hủy tang vật và có cơ chế khen thưởng phù hợp đối với những tập thể, cá nhân có thành tích trong đấu tranh chống buôn lậu.

Tuy nhiên, nếu chỉ tăng cường kiểm soát mà không giải quyết các nguyên nhân kinh tế - xã hội, cuộc chiến chống buôn lậu khó đạt kết quả bền vững.

Đề xuất tạo sinh kế cho cư dân biên giới vì vậy được xem là giải pháp phòng ngừa từ gốc, giúp giảm nguy cơ người dân bị lôi kéo vào các đường dây vận chuyển, mang vác thuốc lá lậu.

Điểm cốt lõi là đổi mới phương thức quản lý, chuyển từ xử lý từng vụ việc sang nhận diện và triệt phá đường dây, đầu nậu, nguồn cung; từ kiểm soát trực tiếp sang kết hợp kiểm soát trên không gian số; từ các cơ sở dữ liệu riêng lẻ sang kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng.

Cùng với đó là kết hợp đấu tranh, xử lý nghiêm với tuyên truyền, vận động người dân; kiểm soát biên giới với quản lý thị trường nội địa; hoàn thiện pháp luật với tăng cường nguồn lực và phát triển sinh kế cho người dân khu vực biên giới.

Cuộc chiến này vì thế không còn chỉ diễn ra trên những tuyến đường biên giới hay tại các điểm tập kết hàng hóa, mà đã mở rộng sang những “tuyến đường” trên không gian số.