Trước khi thêm biểu tượng mới, cần trả lời 'Hồ Gươm đang thiếu điều gì?'

Video: Vì sao có ý tưởng xây dựng Khải Hoàn Môn bên Hồ Gươm?

Phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận đang được Hà Nội lấy ý kiến, trong đó ý tưởng về công trình mang tinh thần “khải hoàn” tại phía Bắc hồ nhận được nhiều sự quan tâm. Theo cơ quan chức năng, đây mới là định hướng tổ chức không gian, cảnh quan, chưa phải phương án kiến trúc cuối cùng.

Từ tranh luận về tên gọi, hình thức và quy mô công trình, vấn đề được đặt ra là Hà Nội sẽ tạo dấu ấn mới thế nào trong một không gian đã tích tụ nhiều lớp lịch sử, văn hóa và ký ức đô thị.

‘Nhân vật mới không nhất thiết phải nói to hơn tất cả’

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, KTS Trình Phương Quân (Thạc sĩ ngành kỹ thuật xây dựng và môi trường tại Đại học Stanford) cho rằng Hồ Gươm vốn đã có một bản sắc rất rõ, được tạo nên bởi tổng thể mặt nước, cây xanh, kiến trúc, không gian phố cổ và đời sống con người quanh hồ.

Chính tổng thể ấy qua thời gian tạo nên diện mạo riêng của Hồ Gươm. Vì thế, việc đặt thêm một công trình biểu tượng vào đây không giống tạo điểm nhấn cho một khu đô thị mới hay một khoảng không gian còn trống.

“Đặt thêm một công trình biểu tượng vào đây giống như đưa một nhân vật mới vào một câu chuyện mà các nhân vật cũ đã rất nổi tiếng. Nhân vật mới không nhất thiết phải nói to hơn tất cả những người còn lại. Có khi nhiệm vụ khó hơn là tìm được cách để tất cả cùng xuất hiện trong một khung hình”, ông Quân nói.

Từ đó, KTS Trình Phương Quân cho rằng trước khi bàn công trình mới sẽ mang hình thức gì, cần xác định Hồ Gươm thực sự cần được bổ sung giá trị nào.

“Vì thế, khi nói đến một công trình mới ở đây, tôi nghĩ chúng ta không nên bắt đầu bằng hình thức. Câu hỏi đầu tiên có lẽ nên là: Hồ Gươm đang thiếu điều gì?”, ông Quân đặt vấn đề.

Theo vị kiến trúc sư này, bài toán đầu tiên vì thế không phải công trình mới lớn hay nhỏ, cao hay thấp, mà là tỷ lệ và cách nó ứng xử với không gian xung quanh.

Hồ Gươm khác với những quảng trường nghi lễ hay đại lộ quy mô lớn tại nhiều đô thị trên thế giới. Không gian nơi đây chủ yếu được cảm nhận ở tỷ lệ gần với con người, thông qua mặt nước, những hàng cây, kiến trúc ven hồ và trải nghiệm của người đi bộ.

Nếu xuất hiện một công trình mới, cần nghiên cứu kỹ các tuyến nhìn và quan hệ với toàn bộ cảnh quan. Đường chân trời sẽ thay đổi thế nào? Mặt nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo hay trở thành phông nền cho công trình? Người đi bộ tiếp cận và cảm nhận không gian ra sao?

Du khách tìm đến Hồ Hoàn Kiếm để cảm nhận không gian, tinh thần của Hà Nội; để nhìn thấy mặt nước, trời mây, phố cổ phản chiếu trên hồ và có được cảm xúc: Đây chính là Hà Nội, đây chính là Việt Nam.

KTS Trình Phương Quân

Theo ông Quân, những yếu tố này có thể được kiểm chứng thông qua mô hình 3D, mô phỏng tuyến nhìn, bóng đổ, vi khí hậu và dòng di chuyển của người đi bộ trước khi lựa chọn phương án cuối cùng.

“Một công trình đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng như Hồ Hoàn Kiếm cần hòa mình vào cảnh quan, thay vì đứng riêng biệt và nổi trội”, KTS Trình Phương Quân nhìn nhận.

Với tên gọi “Khải Hoàn Môn”, ông Quân cho rằng cụm từ này dễ khiến nhiều người liên tưởng tới những công trình bề thế ở phương Tây, đặc biệt là Khải Hoàn Môn tại Paris (Pháp), với hình thức cổng chào quy mô lớn gắn với việc vinh danh chiến thắng.

Trong khi đó, Hồ Gươm có câu chuyện lịch sử và biểu tượng riêng. Truyền thuyết vua Lê Lợi trả lại gươm báu cho Thần Kim Quy sau khi đất nước giành độc lập, theo ông Quân, không chỉ kể về chiến thắng mà còn chứa đựng thông điệp trả lại vũ khí khi chiến tranh kết thúc, hướng tới hòa bình, ấm no và hạnh phúc.

Bởi vậy, vị kiến trúc sư gợi mở cách nghĩ rộng hơn về một “không gian khải hoàn”, thay vì bó hẹp trong hình thức một “Khải Hoàn Môn”. “Khải hoàn” khi đó có thể được hiểu là sự khải hoàn của hòa bình, phát triển, của một đất nước bước sang giai đoạn mới.

“Nếu gọi nó là ‘Khải Hoàn Môn’, người ta có xu hướng hình dung một cái cổng. Nếu gọi đó là ‘không gian khải hoàn’, người ta bắt đầu nghĩ đến một nơi chốn. Nếu coi nó là biểu tượng của một giai đoạn phát triển mới, hình thức cuối cùng có thể không cần phải mô phỏng một cánh cổng nào cả”, ông Quân phân tích.

Du khách đến để cảm nhận ‘đây chính là Hà Nội’

Một câu hỏi khác được KTS Trình Phương Quân đặt ra là du khách thực sự tìm kiếm điều gì khi đến Hồ Gươm.

Ông ví nơi đây như “sảnh khánh tiết” của Hà Nội - nơi thành phố đưa khách đến, người già đi bộ mỗi sáng, trẻ nhỏ vui chơi, những người trẻ gặp gỡ và một đô thị hiện đại thỉnh thoảng cho phép mình sống chậm lại.

Theo ông Quân, chính những điều gần gũi ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng. Du khách đến Hà Nội không nhất thiết tìm kiếm những công trình đồ sộ, hoành tráng có thể bắt gặp ở nhiều thủ đô trên thế giới. Họ đến để cảm nhận mặt hồ, những hàng cây, phố cổ, kiến trúc và đời sống con người.

“Du khách tìm đến Hồ Hoàn Kiếm để cảm nhận không gian, tinh thần của Hà Nội; để nhìn thấy mặt nước, trời mây, phố cổ phản chiếu trên hồ và có được cảm xúc: Đây chính là Hà Nội, đây chính là Việt Nam”, ông Quân nói.

Bởi vậy, một công trình mới nếu xuất hiện không nhất thiết phải cạnh tranh với những dấu ấn hiện hữu bằng quy mô hay sự hoành tráng. Giá trị của nó nằm ở khả năng tạo thêm một trải nghiệm nhưng vẫn khiến người ta nhận ra nơi mình đang đứng là Hà Nội.

Dù vậy, KTS Trình Phương Quân cho rằng bảo tồn cũng không đồng nghĩa với việc mặc nhiên coi mọi thứ cũ đều tốt hơn cái mới.

Ông dẫn trường hợp Trung tâm Pompidou và Kim tự tháp kính tại Bảo tàng Louvre ở Paris. Những công trình kiến trúc hiện đại này từng gây tranh luận khi xuất hiện trong không gian lịch sử nhưng theo thời gian trở thành những dấu ấn của thành phố.

Theo ông Quân, điều đó cho thấy bài toán không đơn giản là lựa chọn giữa “cũ” và “mới”. Một công trình của thế kỷ XXI có thể sử dụng ngôn ngữ kiến trúc của thời đại mình, không nhất thiết sao chép những hình thức kiến trúc cũ để chứng minh sự hòa nhập.

“Công trình mới có thể nói bằng ngôn ngữ của thế kỷ XXI nhưng phải hiểu rõ mình đang đứng giữa một không gian có lịch sử như thế nào”, ông Quân nhấn mạnh.

Nếu được nghiên cứu và thiết kế thực sự tốt, vị kiến trúc sư cho rằng Hà Nội hoàn toàn có thể có thêm một công trình mang tính biểu tượng bên cạnh những dấu ấn đã trở thành một phần nhận diện của Hồ Gươm.

Muốn đề xuất cái mới, phải biết những gì cần giữ

Ở góc nhìn quy hoạch, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Kiến trúc sư trưởng TP Hà Nội, nhấn mạnh trước hết phải nhận diện đúng những giá trị cần gìn giữ.

Nhận định việc điều chỉnh để Hồ Gươm phù hợp với bối cảnh phát triển mới là cần thiết, song ông Nghiêm cho rằng đây không phải một không gian có thể bắt đầu nghiên cứu lại từ “con số 0”.

Khu vực Hồ Gươm và phụ cận đã trải qua quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều thập kỷ, không chỉ về kiến trúc mà cả bảo tồn, quỹ đất ven hồ, hạ tầng kỹ thuật, cây xanh, mặt nước và giao thông.

Giá trị Hồ Gươm, theo ông Nghiêm, không nằm ở một vài công trình riêng lẻ mà là tổng hòa của kiến trúc, di sản, không gian công cộng, cây xanh, mặt nước và ký ức đô thị được tích tụ qua nhiều thế hệ.

Bản thân kiến trúc quanh hồ cũng không hình thành trong một thời kỳ duy nhất mà là kết quả của nhiều lớp phát triển, từ kiến trúc truyền thống Việt Nam, kiến trúc cổ điển, kiến trúc Đông Dương đến những công trình của các giai đoạn sau.

“Mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn. Điều quan trọng là làm sao để các lớp kiến trúc tạo thành một mạch lịch sử liên tục, hài hòa, chứ không bị đứt gãy”, ông Nghiêm nói.

Vì vậy, những nghiên cứu, phương án từng được đặt ra cho Hồ Gươm trong quá khứ cũng cần được xem xét khi Hà Nội bước vào một giai đoạn quy hoạch mới.

Khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục từng được nghiên cứu, tổ chức thi tuyển phương án cải tạo nhằm tăng kết nối với trục Hàng Đào - Hàng Ngang - Hàng Đường và Hồ Gươm. Ý tưởng đặt cột mốc số 0 hay phát huy giá trị di sản tàu điện cũng từng được đề cập.

Một ‘Khải Hoàn Môn’ không thể được xem đơn thuần như một vật thể kiến trúc độc lập, mà phải gắn với cấu trúc không gian, trục đô thị và câu chuyện lịch sử xung quanh.

KTS Đào Ngọc Nghiêm

Theo nguyên Kiến trúc sư trưởng TP Hà Nội, cần nhìn lại những phương án đó để xác định điều gì nên kế thừa, điều gì cần thay đổi và vì sao có những đề xuất trước đây chưa thể triển khai.

Riêng với “Khải Hoàn Môn”, ông lưu ý chữ “môn” mang nghĩa cửa, điểm bước vào. Do đó, một công trình mang tên này không thể được xem như một vật thể kiến trúc độc lập mà phải gắn với cấu trúc không gian, trục đô thị và câu chuyện lịch sử xung quanh.

Ở nhiều thành phố trên thế giới, những Khải Hoàn Môn nổi tiếng đều hình thành trong một bối cảnh lịch sử và gắn với những trục không gian cụ thể, chứ không đơn giản được đặt vào một vị trí còn trống để tạo điểm nhấn.

“Hà Nội cũng cần trả lời câu hỏi của riêng mình: nếu có ‘Khải Hoàn Môn’ thì nên nằm ở đâu, đóng vai trò gì trong tổng thể không gian và mang lại giá trị gì cho Hồ Hoàn Kiếm?”, ông Nghiêm đặt vấn đề.

KTS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng mọi phương án cho tương lai Hồ Gươm cần dung hòa ba yếu tố: văn hiến, văn minh và sáng tạo.

“Văn hiến” là những giá trị lịch sử, văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ; “văn minh” là khả năng tiếp thu những kinh nghiệm tiến bộ của thế giới; còn “sáng tạo” là tìm ra lời giải mới phù hợp với nhu cầu phát triển của Hà Nội.

Thế giới có nhiều mô hình quảng trường, không gian trung tâm đô thị để Hà Nội tham khảo. Nhưng một mô hình thành công ở thành phố khác chưa chắc phù hợp với Hồ Gươm, bởi mỗi đô thị có lịch sử, văn hóa và cấu trúc riêng.

“Hà Nội có thể học hỏi, nhưng không nên sao chép máy móc”, ông Nghiêm nhấn mạnh.

Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, với một không gian đặc biệt nhạy cảm về lịch sử, văn hóa và cảnh quan như Hồ Gươm, những can thiệp lớn cần được nghiên cứu kỹ, phản biện đầy đủ và lấy ý kiến rộng rãi. Một phương án có thể đẹp khi đứng riêng trên bản vẽ nhưng chưa chắc phù hợp khi đặt vào đời sống đô thị thực tế.

Bởi vậy, việc tạo thêm một dấu ấn của thế kỷ XXI bên Hồ Gươm không chỉ là câu chuyện tìm một hình thức kiến trúc mới. Điều quan trọng hơn là công trình ấy bổ sung giá trị gì cho không gian hiện hữu, có thực sự cần thiết và có tạo nên bản sắc riêng của Hà Nội hay không.

Như câu hỏi KTS Trình Phương Quân đặt ra: “Hồ Gươm đang thiếu điều gì?”. Chỉ khi trả lời được câu hỏi đó, mới có cơ sở để xác định nơi này cần thêm một biểu tượng như thế nào.

Hình ảnh trong hồ sơ quy hoạch Hồ Gươm chỉ là minh họa

Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Nguyễn Bá Nguyên chia sẻ: “Cần hiểu đúng rằng các hình ảnh công trình, các không gian trong hồ sơ lấy ý kiến là một phương thức thể hiện, minh họa cho định hướng quy hoạch, không phải là hồ sơ thiết kế kiến trúc của công trình và cũng không phải là cơ sở để khẳng định hình thức cụ thể của công trình đã được quyết định.

Các nội dung về quy mô, chức năng, tổ chức không gian và các chỉ tiêu quy hoạch được xác lập trong đồ án sẽ tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện qua các bước của quá trình lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch”.

Theo Phó Giám đốc Sở xây dựng, việc tổ chức lấy ý kiến ở thời điểm này là một bước trong quy trình lập quy hoạch theo quy định của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, nhằm phát huy quyền làm chủ, trí tuệ và trách nhiệm của Nhân dân, các chuyên gia và các tổ chức có liên quan.

Ông Nguyên cũng lưu ý, điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu sau khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt mới là cơ sở để triển khai các bước Quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500. Ở bước quy hoạch chi tiết, các yêu cầu về tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan, chỉ tiêu cụ thể và giải pháp đối với từng khu vực, từng công trình sẽ tiếp tục được nghiên cứu, cụ thể hóa theo quy định của pháp luật.

Vì vậy, ông Nguyên cho rằng không nên đồng nhất những hình ảnh công trình trong hồ sơ lấy ý kiến với phương án kiến trúc đã được quyết định. Đây là công cụ để thể hiện trực quan hơn định hướng quy hoạch, giúp người dân và các chuyên gia có cơ sở cụ thể để góp ý. Phương án cuối cùng vẫn phải trải qua đầy đủ các bước nghiên cứu lập, thẩm định và phê duyệt theo quy định.