Chuyển ga đầu mối hành khách khỏi lõi trung tâm phù hợp quy hoạch 100 năm

Cụ thể, việc làm này giúp giảm tàu đường dài xuyên khu vực trung tâm, tạo thêm quỹ đất cho hạ tầng đường sắt quy mô lớn và phù hợp với hướng phát triển đa cực của Hà Nội trong nhiều thập niên tới.

Giảm áp lực nội đô, mở thêm không gian phát triển

Theo dự thảo quy hoạch các tuyến, ga đường sắt khu vực đầu mối Hà Nội đang được Bộ Xây dựng xây dựng, Ngọc Hồi ở phía Nam và Gia Lâm ở phía Đông sẽ đảm nhận chức năng ga đầu mối hành khách quốc gia. Ga Hà Nội chuyển trọng tâm sang phục vụ đường sắt đô thị.

Với phương án mới, các luồng tàu sẽ phân bố về hai cửa ngõ lớn, được đánh giá là phù hợp hơn với hướng tuyến và quá trình mở rộng không gian đô thị.

Ngọc Hồi nằm ở cửa ngõ phía Nam, phù hợp tiếp nhận các tuyến từ miền Trung, miền Nam đi tới Hà Nội. Gia Lâm ở phía Đông có vị trí thuận lợi với các tuyến Hải Phòng, Quảng Ninh cùng các hướng phía Bắc, phía Đông.

Việc phân luồng từ cửa ngõ giúp nhiều đoàn tàu tránh phải đi sâu vào trung tâm rồi tiếp tục hành trình ra các hướng khác. Các tuyến đường sắt xuyên tâm vì thế có thể giảm áp lực khai thác, đồng thời hạn chế giao cắt giữa tàu đường dài với hệ thống giao thông đô thị.

Bên cạnh đó, Ngọc Hồi và Gia Lâm có điều kiện thuận lợi hơn về khả năng mở rộng hạ so với khu vực ga Hà Nội hiện nay. Việc bố trí các đầu mối mới tại cửa ngõ tạo khả năng quy hoạch đồng bộ từ đầu, thay vì tiếp tục bổ sung từng hạng mục trong khu vực đã phát triển dày đặc.

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn (Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam), nếu chỉ cải tạo trong phạm vi hiện hữu thì rất khó hình thành một đầu mối đường sắt hiện đại, đồng bộ và đủ khả năng mở rộng trong tương lai.

“Quy hoạch hạ tầng quốc gia phải được xây dựng với tầm nhìn hàng chục, thậm chí hàng trăm năm”, ông Tuấn nói.

Hai ga mới cũng phù hợp với hướng phát triển Hà Nội theo mô hình đa cực, đa trung tâm. Khi dân cư, việc làm, dịch vụ và các khu đô thị tiếp tục mở rộng ra ngoài lõi cũ, mạng lưới giao thông cần phân bổ luồng đi lại ra nhiều hướng.

Ngọc Hồi nằm trên trục phát triển phía Nam. Gia Lâm gắn với hành lang phía Đông, kết nối Hưng Yên, Hải Phòng, Quảng Ninh và các khu vực đang đô thị hóa nhanh. Sự hiện diện của hai đầu mối lớn có thể tạo thêm động lực hình thành các trung tâm dịch vụ, thương mại và đô thị quanh nhà ga.

“Phương án Ngọc Hồi - Gia Lâm vừa phù hợp với các lý thuyết phát triển vùng, vừa bám sát quá trình mở rộng thực tế của vùng Thủ đô. Đây không đơn thuần là việc chuyển vị trí ga cơ học mà là cơ hội tổ chức lại không gian phát triển của Hà Nội và cả khu vực trong bối cảnh mới có nhiều thay đổi”, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhận định.

Những hạn chế nếu tiếp tục duy trì đầu mối tại ga Hà Nội

Ga Hà Nội được xây dựng hơn một thế kỷ trước, trong bối cảnh quy mô thành phố, dân số và nhu cầu giao thông rất khác hiện nay.

Khu vực xung quanh ga hiện nay đã trở thành một phần của lõi đô thị có mật độ xây dựng cao. Quỹ đất dành cho việc mở rộng nhà ga, bổ sung đường ray, khu kỹ thuật và các hạng mục phục vụ vận tải rất hạn chế.

Đây là bất lợi lớn đối với một đầu mối đường sắt quốc gia phải phục vụ nhu cầu ngày càng tăng trong nhiều thập niên tới.

TS.KTS. Trương Văn Quảng Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng nếu tiếp tục duy trì đường sắt quốc gia đi sâu vào trung tâm, các xung đột giao thông sẽ tăng theo dân số và nhu cầu đi lại. Chi phí xử lý các vấn đề phát sinh cũng tăng theo thời gian.

Các đoàn tàu từ phía Nam hiện phải đi xuyên nhiều khu vực có mật độ dân cư cao để tới trung tâm. Hành trình này tạo ra nhiều điểm giao cắt với đường bộ và buộc một tuyến đường sắt quốc gia phải chia sẻ không gian với mạng giao thông đô thị vốn đã chịu áp lực lớn.

Khi tần suất tàu tăng, xung đột giữa hai hệ thống cũng tăng theo. Việc mở thêm đường ray hoặc mở rộng hành lang đường sắt trong khu vực đông dân cư đòi hỏi chi phí lớn và tác động trực tiếp đến không gian đô thị hiện hữu.

“Đặc biệt, đường sắt xuyên tâm có thể tạo hiệu ứng “chia cắt đô thị”, thậm chí còn nghiêm trọng hơn vấn đề ùn tắc. Hiện tượng này làm giảm khả năng tiếp cận, phá vỡ cấu trúc xã hội và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân”, TS.KTS Trương Văn Quảng phân tích.

Theo các chuyên gia, việc chuyển đầu mối quốc gia ra Ngọc Hồi và Gia Lâm vì vậy giúp phân định rõ hơn chức năng giữa các cấp độ vận tải. Đường sắt quốc gia tập trung vào các hành trình liên tỉnh, liên vùng tại những cửa ngõ có khả năng mở rộng, trong khi ga Hà Nội có điều kiện dành nhiều hơn cho đường sắt đô thị và giao thông nội thành.

Ga Hà Nội vẫn có thể tiếp tục phát huy giá trị lịch sử, kiến trúc và vai trò giao thông của mình. Việc thay đổi chức năng đầu mối quốc gia tạo cơ hội để khu vực này được tổ chức lại phù hợp hơn với nhu cầu của một đô thị có quy mô lớn hơn nhiều so với thời điểm nhà ga được hình thành.

Xét trên toàn mạng lưới, phương án Ngọc Hồi - Gia Lâm chuyển trọng tâm từ một đầu mối nằm sâu trong trung tâm sang hai đầu mối tại cửa ngõ. Cách bố trí này giảm áp lực cho khu vực lõi, tạo dư địa phát triển hạ tầng và phù hợp hơn với cấu trúc Hà Nội đang mở rộng về nhiều hướng.