Khoa học, công nghệ mở rộng không gian biển và lòng đất

Mở rộng không gian phát triển biển

Việt Nam là quốc gia có nhiều lợi thế về biển với hệ sinh thái đa dạng, nguồn tài nguyên phong phú và không gian phát triển rộng lớn. Các lĩnh vực như kinh tế hàng hải, thủy sản, du lịch biển, công nghiệp ven biển, khai thác tài nguyên và năng lượng tái tạo ngoài khơi đang mở ra nhiều cơ hội.

Tuy nhiên, khai thác hiệu quả không gian biển ngày càng phụ thuộc vào năng lực công nghệ. Từ khảo sát địa chất, quan trắc môi trường, dự báo hải văn đến đánh giá nguồn lợi, xây dựng công trình ngoài khơi hay phát triển điện gió biển, mỗi lĩnh vực đều cần hệ thống thiết bị, dữ liệu và công nghệ chuyên sâu.

Đây cũng là một trong những định hướng phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng hàng đầu, đồng thời đặt yêu cầu nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ trong khai thác, phát triển không gian biển, không gian ngầm và không gian vũ trụ.

Với hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, Viện Hải dương học (Viện Hàn lâm Khoa học Và Công nghệ Việt Nam), là đơn vị nghiên cứu hàng đầu về biển của Việt Nam và Đông Nam Á. Viện thực hiện nghiên cứu cơ bản về các quá trình hải dương học, sinh học, sinh thái; điều tra đa dạng sinh học, nguồn lợi sinh vật và phi sinh vật; đồng thời phát triển công nghệ ứng dụng phục vụ quản lý, bảo vệ và khai thác bền vững tài nguyên biển.

Các hướng ưu tiên của Viện gồm công nghệ sinh học biển, vật liệu biển, viễn thám, dự báo, phục hồi hệ sinh thái và an toàn thực phẩm từ biển.

Trong những năm qua, Viện đã không ngừng đầu tư cho khoa học công nghệ và đã đạt được những thành tựu ấn tượng trong việc “mở rộng không gian”. Đơn cử, ứng dụng công nghệ AI và nền tảng ReefCloud/ReefScan giúp giám sát rạn san hô chính xác, kịp thời, hỗ trợ các khu bảo tồn ban hành biện pháp bảo vệ. Các nghiên cứu phát hiện loài tảo mới, phân tích độc tố trong thủy sản nuôi cũng cung cấp cơ sở khoa học cho an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, Trung tâm Dữ liệu và Ứng dụng khoa học, công nghệ biển thuộc Viện cũng đã thành công trong việc thu thập, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu hải dương học, xây dựng mô hình dự báo, sản phẩm GIS - viễn thám phục vụ quản trị dựa trên dữ liệu.

Không gian biển không chỉ là mặt nước mà còn bao gồm đáy biển, thềm lục địa và các tài nguyên lòng đất dưới đáy biển. Phòng Vật lý và Địa chất biển cùng các hướng nghiên cứu liên ngành của Viện góp phần làm rõ địa hình, địa chất, động lực đáy biển - nền tảng cho thăm dò khoáng sản, năng lượng và bảo vệ chủ quyền.

Từng bước làm chủ công nghệ chiến lược về biển

Hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh” do Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Viện Hàn lâm tổ chức tại Viện Hải dương học (tháng 8/2026) đã khẳng định yêu cầu chuyển từ nghiên cứu đơn ngành sang liên ngành, từ dữ liệu phân tán sang hạ tầng dữ liệu dùng chung, từ ứng dụng công nghệ sang làm chủ công nghệ biển chiến lược.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS Vũ Hải Quân - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ - nhấn mạnh: Việt Nam không chỉ khai thác biển mà phải làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và đổi mới sáng tạo; khoa học công nghệ phải trở thành nền tảng cho quản trị tổng hợp không gian biển quốc gia, phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại và bền vững; đồng thời góp phần bảo vệ môi trường và bảo đảm an ninh, quốc phòng.

Thực tiễn tại Viện Hải dương học cho thấy, khi khoa học gắn với nhu cầu thực tiễn, khi dữ liệu được số hóa và chia sẻ, khi hợp tác quốc tế được đẩy mạnh (với Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia, IOC-UNESCO…), không gian biển và lòng đất dưới đáy biển không còn là “vùng tối” mà trở thành nguồn lực phát triển bền vững. Từ nuôi trồng thủy sản bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học đến tìm kiếm hoạt chất sinh học, enzyme từ sinh vật biển - mỗi kết quả nghiên cứu đều góp phần hiện thực hóa khát vọng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.

Theo PGS.TS Đào Việt Hà - Viện trưởng Viện Hải dương học - việc hội nhập quốc tế về khoa học công nghệ biển mang lại cho Việt Nam cơ hội làm chủ không gian đại dương từ tiếp cận công nghệ tối tân, hiện đại và đặc thù; cơ hội khai phá tài nguyên biển mới (khoáng sản, năng lượng tái tạo và các nguồn gen sinh vật đặc hữu…); nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua nghiên cứu và làm việc trong môi trường quốc tế; và đặc biệt là nâng cao uy tín quốc gia, tạo cơ sở pháp lý và khoa học vững chắc để bảo vệ chủ quyền quốc gia tại Biển Đông.

Viện trưởng Viện Hải dương học nhấn mạnh, để các tổ chức nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển của Việt Nam đạt trình độ dẫn đầu ASEAN vào năm 2030, hệ sinh thái nghiên cứu phải làm chủ các năng lực cốt lõi mang tính đột phá về hạ tầng, công nghệ và nhân lực chuyên sâu về các lĩnh vực điều tra cơ bản và dữ liệu biển, hải dương học và biển sâu, thiết bị nghiên cứu và nhân lực, và hợp tác quốc tế.