Tại sao quả bưởi luôn xuất hiện trong mâm cỗ Trung thu?

Tết Trung thu - rằm tháng Tám đúng vào mùa bưởi chín rộ. Vào thời điểm này, bưởi đạt độ ngon nhất, căng mọng và ngọt mát. Người nông dân thu hoạch những trái bưởi đầu mùa ngon nhất để dâng cúng tổ tiên, tạ ơn thần linh đã ban cho một mùa màng thuận lợi.

Quả bưởi có hình dáng tròn trịa, căng mọng, rất tương đồng với hình ảnh vầng trăng rằm tháng Tám. Với người Việt Nam, quả bưởi trên mâm cỗ Trung thu không chỉ là thức quà theo mùa mà còn tượng trưng cho sự viên mãn, vẹn tròn, may mắn và bình an cho cả gia đình.

Bên cạnh đó, trong văn hóa Trung Quốc, quả bưởi mang nhiều thông điệp tốt lành nhờ cách phát âm. Trong tiếng Hán, từ “quả bưởi” (dữu tử) có phát âm gần giống với “hữu tử” (nghĩa là có con). Do đó, bày bưởi đêm Trung thu là lời cầu chúc gia đình sớm sinh quý tử, con cháu đề huề.

Từ “bưởi” trong tiếng Hán cũng đồng âm với từ “hữu” (có, đầy đủ) và đọc gần giống với từ “hộ” (bảo hộ, ban phước lành), do đó, nhiều người thường sử dụng quả bưởi trong mâm cỗ để gửi gắm ước nguyện được tổ tiên che chở.

“Dữu tử” (quả bưởi) cũng gần âm với từ “du tử” (người con đi làm ăn xa xứ). Nó như một lời nhắc nhở vô hình rằng dù ai đi đâu xa cũng hãy trở về đoàn tụ cùng gia đình vào ngày Tết Đoàn viên.

Một số nơi ở Trung Quốc còn có tập tục “giết bưởi”. Khi gọt bưởi, họ dùng dao cắt lớp vỏ dày theo những đường sắc bén rồi dùng tay lột phần vỏ ra. Nhát dao cắt vào vỏ bưởi giống như “trảm” đi những điều xui xẻo, tai ách và năng lượng tiêu cực đã tích tụ trong nhà suốt nửa năm qua.

Hành động lột phăng lớp vỏ bưởi dày, xù xì bên ngoài để lộ ra phần ruột bưởi hồng hoặc trắng mọng nước bên trong tượng trưng cho việc rũ bỏ khó khăn để đón nhận sự ngọt ngào, may mắn và tài lộc mới.

Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, người xưa còn dùng quả bưởi trong mâm cúng lễ Trung thu vì lý do rất thiết thực. Các loại bánh trung thu truyền thống thường rất ngọt và ngấy. Vị chua thanh, ngọt mát tự nhiên của các múi bưởi được xem là “người bạn đồng hành hoàn hảo” giúp cân bằng lại vị giác, làm sạch vòm họng sau khi thưởng thức bánh.

Tại Việt Nam, quả bưởi còn có một sứ mệnh đặc biệt, đó là tạo hình chú chó bưởi - điểm nhấn của mâm cỗ trung thu. Hình ảnh chú chó bưởi cũng khiến người ta liên tưởng đến câu chuyện dân gian về sự tích chú Cuội trên cung trăng. Khi vợ Cuội bị bọn xấu sát hại, chú chó nuôi trong nhà vì quá thương chủ đã tự nguyện hiến ruột của mình để thay thế phần nội tạng bị mất của bà chủ, giúp nàng sống lại.

Sau khi dùng lá cây thần để cải tử hoàn sinh cho vợ, Cuội muốn cứu chú chó trung thành nên lấy đất sét nặn bộ ruột giả đặt vào bụng chó rồi lại chữa bằng cây thần, điều kỳ diệu là chú chó cũng sống lại vẫy đuôi. Người Việt Nam khéo léo kết các múi bưởi thành hình chú cún không chỉ để trang trí mâm cỗ Trung thu mà còn muốn vinh danh sự dũng cảm, lòng trung nghĩa và nhắc nhở con cháu về đạo lý thủy chung, biết ơn ở đời.

Mặt khác, trong tâm thức người Việt, con chó là vật nuôi trung thành, có nhiệm vụ trông nhà, xua đuổi kẻ gian (“khuyển mã tri gia”). Đêm trung thu, mâm cỗ thường được bày ngoài sân để cúng trăng và đón trẻ nhỏ đến phá cỗ. Đặt chú chó bưởi ngay giữa mâm cỗ đóng vai trò như một “vị thần gác cửa” tâm linh, giúp xua đuổi những điều không may mắn, bảo vệ hoa trái, bánh trái và canh giữ bình an, lộc tài cho cả gia đình.