Vì sao gọi là sông Cửu Long?

“Ai đã từng đi qua Cửu Long Giang/Cửu Long Giang sông trào nước xoáy...” - câu hát trong ca khúc Tiểu đoàn 307 của nhạc sỹ Nguyễn Hữu Trí, phổ từ bài thơ cùng tên của Nguyễn Bính đã khắc họa hình ảnh dòng sông gắn bó với miền Tây Nam Bộ và là cái tên thân thương trong lòng người Việt Nam.

Sông Cửu Long chảy từ đâu?

Khi chảy vào lãnh thổ Việt Nam, sông Mekong được gọi là sông Cửu Long. Theo Britannica, Mekong dài khoảng 4.350 km, là dòng sông dài nhất Đông Nam Á, đứng thứ 7 ở châu Á và thứ 12 trên thế giới.

Dòng sông bắt nguồn từ tỉnh Thanh Hải, chảy qua Tây Tạng và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), sau đó tạo thành một phần đường biên giới giữa Myanmar và Lào, cũng như giữa Lào và Thái Lan. Tiếp đó, sông Mekong chảy qua Lào, Campuchia và Việt Nam trước khi đổ ra Biển Đông.

Thủ đô Viêng Chăn của Lào và Thủ đô Phnom Penh của Campuchia đều nằm bên bờ dòng sông này. Khoảng ba phần tư diện tích lưu vực hạ lưu Mekong thuộc bốn quốc gia gồm Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam.

Do chảy qua nhiều quốc gia, dòng sông được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau. Tại Trung Quốc, phần thượng nguồn được gọi là Lan Thương (Lancang). Ở Campuchia, dòng sông có tên Mékôngk hay Tonlé Thom - Tông-lê Thơm (nghĩa là “Sông Lớn”). Trong khi đó, người Lào và người Thái gọi là Mae Nam Khong - Mè Nam Khong. Phần nằm trên lãnh thổ Việt Nam được người Việt gọi là sông Cửu Long.

Vì sao gọi là sông Cửu Long?

Đoạn hạ lưu của sông Mekong tại Việt Nam chia thành hai nhánh chính là sông Tiền và sông Hậu trước khi đổ ra Biển Đông. Sông Tiền đổ ra biển qua 6 cửa gồm Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên và Cung Hầu, còn sông Hậu có 3 cửa là Định An, Ba Thắc (Bassac) và Tranh Đề (nay gọi là Trần Đề).

Theo nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử Võ Hương An, tên gọi sông Cửu Long nhiều khả năng bắt nguồn từ hình ảnh 9 cửa sông được ví như chín đầu rồng vươn mình, tuôn nước ra Biển Đông.

Trong khi đó, TS Huỳnh Công Tín, chuyên gia ngôn ngữ Nam Bộ và là tác giả cuốn Từ ngữ Nam Bộ, cho rằng khi danh xưng Cửu Long xuất hiện, đoạn hạ lưu của sông Mekong có thể chỉ còn 8 cửa. Tuy nhiên, người xưa vẫn chọn con số 9 bởi trong quan niệm dân gian, đây là con số tượng trưng cho sự thịnh vượng.

Trong công trình Ấn tượng văn hóa đồng bằng Nam Bộ (2012), TS Huỳnh Công Tín viết: “Người xưa muốn dùng con số 9 (cửu) và hình ảnh con rồng - con vật đứng đầu trong nhóm tứ linh (long, lân, quy, phụng) để tôn vinh tên con sông hùng vĩ và quan trọng này”. Theo ông, tên gọi Cửu Long mang nhiều ý nghĩa biểu tượng, phong thủy hơn là phản ánh chính xác đặc điểm địa lý của dòng sông.

Dù được lý giải theo cách nào, tên gọi Cửu Long đến nay vẫn gắn bó với đời sống, văn hóa và ký ức của nhiều thế hệ người Việt.

Trong số chín cửa sông nêu trên, hiện chỉ còn bảy cửa. Nguyên nhân là cửa Ba Lai đã bị đóng lại do hệ thống cống đập ngăn mặn từ biển chảy vào, chỉ xả lũ ra cửa biển khi cần.

Trong khi đó, cửa sông Ba Thắc đã bị bồi lấp do biến đổi của tự nhiên vào những năm 1970. Hiện nay sông Ba Thắc chỉ còn “hậu duệ” là con sông Cồn Tròn chảy từ trung tâm cù lao Dung ra hòa vào cửa Trần Đề trước khi đổ ra Biển Đông.

Sau khi hợp nhất ba tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long (mới) có 6 trong số 9 cửa sông Cửu Long, gồm cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu và Định An.

Hai cửa biển của sông Cửu Long gắn với dấu ấn lịch sử

Một số cửa biển của sông Cửu Long còn gắn với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc.

Theo tư liệu lịch sử, để bảo vệ Cửa Tiểu, năm Minh Mạng thứ 15 (năm 1834), triều Nguyễn cho xây dựng đồn Từ Linh với chu vi 60 trượng (khoảng 378 m), cao 5 thước 5 tấc (khoảng 2,57 m) và mở hai cổng.

Sau khi thành Định Tường thất thủ, vào tháng 4/1861, Trương Định trở về Tân Hòa xây dựng căn cứ kháng Pháp. Đồn Từ Linh được sử dụng làm chiến lũy, gọi là Chiến lũy Pháo Đài, trang bị súng thần công cỡ lớn để trấn giữ cửa biển. Trong suốt quá trình tồn tại, chiến lũy này cùng nghĩa quân bảo vệ một trong những cửa ngõ quan trọng của Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 1987, Lũy Pháo Đài được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Trong khi đó, cửa Hàm Luông cũng ghi dấu nhiều sự kiện trong các cuộc kháng chiến. Thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khu vực này là căn cứ cách mạng quan trọng, một trong những điểm thuộc tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển với những đoàn tàu không số, nơi có đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc - Nam và những trận đánh vang dội đi vào lịch sử.