Ý nghĩa tên gọi Khuê Văn Các

Nằm uy nghi và tĩnh lặng trong quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các từ lâu đã vượt ra khỏi giới hạn của một công trình kiến trúc vật lý để trở thành biểu tượng thiêng liêng của Hà Nội. Được Tổng trấn Bắc thành Nguyễn Văn Thành cho khởi công xây dựng vào năm 1805, công trình này ra đời muộn hơn rất nhiều so với lịch sử ngàn năm của Văn Miếu. Thế nhưng, nó lại trở thành điểm nhấn rực rỡ nhất.

Đối với nhiều du khách và ngay cả những thế hệ người Việt trẻ, Khuê Văn Các là cái tên quen thuộc, nhưng để thấu hiểu trọn vẹn sức nặng học thuật và triết lý nhân sinh ẩn sau ba chữ Hán Nôm này lại đòi hỏi một sự diễn giải đa chiều.

Cái tên Khuê Văn Các có ý nghĩa gì?

Để giải mã ý nghĩa của Khuê Văn Các, đầu tiên và trực quan nhất là bóc tách cấu trúc ngữ nghĩa của từng từ cấu thành nên nó.

Chữ “khuê” (奎): Trong thiên văn học cổ đại của các quốc gia đồng văn phương Đông, trong nhị thập bát tú - 28 chòm sao, sao Khuê là chòm sao sáng nhất thuộc chòm Bạch Hổ nằm ở phương Tây. Về mặt tạo hình thiên văn, chòm sao này bao gồm 16 ngôi sao sắp xếp đan chéo nhau, tạo thành một hình thể giống hệt chữ “Văn” (文) trong chữ Hán. Do đó, từ thời cổ đại, sao Khuê được mặc định là vì sao chủ quản về văn chương, học thuật, thi cử và trí tuệ của nhân loại.

Chữ “văn” (文): Không chỉ đơn thuần là văn bản hay chữ viết, chữ “văn” ở đây mang một hàm nghĩa rộng lớn hơn rất nhiều. Nó đại diện cho “văn hóa”, “văn hiến”, “văn minh” và những nét đẹp trong đạo lý, lối sống, cách ứng xử của con người mang đậm tinh thần Nho giáo.

Chữ “các” (閣): Là một thuật ngữ kiến trúc chỉ những ngôi lầu, gác có cấu trúc mái vươn cao, thường được xây dựng với mục đích trang trọng, là nơi lưu giữ sách vở, ngắm cảnh hoặc đàm đạo học thuật.

Khi ghép ba chữ này lại, Khuê Văn Các mang ý nghĩa trọn vẹn là: “Gác sao Khuê nơi tỏa sáng văn chương” hoặc “Lầu gác hội tụ vẻ đẹp của sao Khuê và tinh hoa văn hóa”. Đây là một danh xưng mang tính ngợi ca, khẳng định nơi đây là trung tâm hội tụ của những bậc hiền tài, nơi ánh sáng của tri thức và giáo dục được đặt ở vị trí cao nhất.

Triết lý từ kiến trúc và phong thủy

Điều làm nên sự vĩ đại của Khuê Văn Các không chỉ nằm ở cái tên, mà nằm ở cách người xưa đã xây dựng danh xưng ấy thành một công trình kiến trúc hoàn hảo, tuân thủ nghiêm ngặt các quy luật của phong thủy và vũ trụ quan. Tên gọi và kiến trúc của nó là một sự đồng bộ tuyệt đối.

Khuê Văn Các được thiết kế với kiến trúc dạng lầu vuông tám mái, xây trên một nền vuông lát gạch Bát Tràng. Đỉnh cao của sự mô phỏng nằm ở gác ván thượng. Cả bốn mặt của gác đều có những ô cửa sổ hình tròn khổng lồ, tỏa ra tám thanh gỗ bắt chéo.

Hình ảnh ô cửa tròn chính là sự mô phỏng trực tiếp hình tượng của sao Khuê đang tỏa sáng rực rỡ giữa bầu trời. Tám thanh gỗ tỏa ra đại diện cho những tia sáng của vì tinh tú đang chiếu rọi ánh sáng của tri thức, giáo hóa xuống nhân gian.

Triết lý Âm Dương cũng được thể hiện rõ. Kiến trúc của Khuê Văn Các là sự hòa quyện của triết lý “Trời tròn, Đất vuông”. Ô cửa sổ hình tròn (tượng trưng cho Trời, cho sao Khuê - yếu tố Dương) được đặt trong một tổng thể gác hình vuông (tượng trưng cho Đất - yếu tố Âm). Cấu trúc này ngụ ý rằng, tri thức và văn hóa là sự giao hòa trọn vẹn của đất trời, vạn vật.

Đặc biệt hơn, ánh sáng từ sao Khuê (ô cửa tròn) trên gác được thiết kế để chiếu thẳng xuống Thiên Quang Tỉnh (Giếng Ánh sáng bầu trời) hình vuông nằm ngay phía dưới. Sự sắp đặt này mang một thông điệp triết học sâu sắc: Con người, đại diện qua mặt nước giếng, phải biết tiếp nhận ánh sáng tinh khôi của sao Khuê, của đạo học để tự soi rọi lại tâm hồn mình, không ngừng tu tâm dưỡng tính để trở nên trong sáng và uyên bác hơn.

Ý nghĩa tôn vinh hiền tài

Việc chọn tên gọi Khuê Văn Các để đặt cho một công trình nằm trong Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, là một lời nhắc nhở mang tính vượt thời đại về vai trò của tầng lớp trí thức.

Trong lịch sử dân tộc, hình tượng sao Khuê từng được vua Lê Thánh Tông dùng để ca ngợi tài năng và đức độ của đại công thần Nguyễn Trãi qua câu thơ kinh điển: “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo” (Lòng Ức Trai sáng như sao Khuê buối sáng).

Việc xây dựng và gọi tên Khuê Văn Các chính là sự kế thừa tinh thần trọng dụng nhân tài, khẳng định chân lý “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Một đất nước muốn thịnh vượng, rạng rỡ không thể chỉ dựa vào vũ lực, mà phải dựa vào ánh sáng của văn trị, của nền giáo dục tiên tiến và phẩm giá đạo đức của những bậc trí thức.

Trải qua hơn hai thế kỷ với biết bao thăng trầm của lịch sử, mưa bom bão đạn, Khuê Văn Các vẫn đứng đó, vẹn nguyên vẻ đẹp thanh tao, giản dị nhưng không kém phần uy nghi.

Với những giá trị kiến trúc, tư tưởng và ý nghĩa ngôn ngữ học xuất chúng, vào năm 2012, Luật Thủ đô đã công nhận hình ảnh Khuê Văn Các là biểu tượng chính thức của Thủ đô Hà Nội. Quyết định này một lần nữa khẳng định, Hà Nội không chỉ là trung tâm kinh tế, chính trị mà trên hết, đây là nơi hội tụ tinh hoa học thuật, là trái tim văn hiến của cả nước.

Danh xưng Khuê Văn Các không phải là sự phô trương quyền lực của các bậc đế vương, cũng không mang màu sắc tôn giáo thần quyền. Ba chữ ấy là sự khiêm nhường, là khát vọng hướng thiện và khao khát chinh phục đỉnh cao tri thức của dân tộc Việt Nam. Khi ngước nhìn lên Khuê Văn Các, ta không chỉ thấy một công trình bằng gỗ và ngói, mà ta đang nhìn thấy ánh sáng của ngàn năm văn hiến vẫn đang rực rỡ tỏa soi cho đến tận hôm nay và mai sau.