Nhà nước thay đổi tư duy ‘đặt hàng’ công nghệ Việt

Nhiều nghiên cứu vẫn mắc kẹt trong “ngăn kéo”

Sau nhiều năm nghiên cứu, một nhóm giảng viên Đại học Quốc gia TP.HCM chế tạo thành công thiết bị đo nước điện tử có thể truyền dữ liệu từ xa. Công nghệ đã hoàn thiện, doanh nghiệp sẵn sàng nhận chuyển giao nhưng sản phẩm vẫn không thể bước ra thị trường. Không phải vì công nghệ chưa đủ tốt, mà vì vướng cơ chế.

Do được thực hiện bằng ngân sách Nhà nước, kết quả nghiên cứu được xem là tài sản công. Các bên không xác định được cơ chế định giá, chuyển giao quyền sở hữu và phân chia lợi ích. Doanh nghiệp không thể chờ đợi quá lâu nên rút lui, còn sản phẩm tiếp tục nằm trong “ngăn kéo”.

Đây không phải là trường hợp cá biệt. Trong nhiều năm qua, không ít kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách Nhà nước rơi vào tình trạng “cất ngăn kéo sau khi nghiệm thu”. Khoảng trống này khiến nhiều công nghệ Việt không thể bước ra thị trường, dù đã sẵn sàng ứng dụng.

Tại Hội nghị triển khai Đề án thí điểm chính sách tạo động lực thương mại hóa, đưa nhanh kết quả nghiên cứu, tài sản trí tuệ được hình thành từ ngân sách Nhà nước vào sản xuất, kinh doanh, ông Lâm Đình Thắng, nguyên Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, cho biết Thành phố hiện sở hữu hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thuộc nhóm lớn nhất cả nước với hàng trăm viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ.

Tuy nhiên, tỷ lệ thương mại hóa các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách Nhà nước mới chỉ đạt khoảng 5%, trong khi khoảng 37% kết quả nghiên cứu đã sẵn sàng chuyển giao nhưng vẫn chưa được ứng dụng, chủ yếu do vướng cơ chế định giá tài sản, giao quyền sở hữu và tâm lý e ngại trách nhiệm của các đơn vị thực thi.

“Nếu không được tháo gỡ kịp thời những tồn tại hiện nay, sẽ làm chậm quá trình chuyển hóa tri thức khoa học thành giá trị kinh tế xã hội, đồng thời làm giảm hiệu quả đầu tư của Nhà nước cho khoa học và công nghệ”, ông Thắng nhấn mạnh.

Cần làm rõ giữa “đặt hàng” và “tài trợ”

Chính những “điểm nghẽn” kéo dài nhiều năm đã đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách Nhà nước đầu tư cho khoa học và công nghệ. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57-NQ/TW mở ra một cách tiếp cận mới khi chuyển trọng tâm từ hỗ trợ nghiên cứu sang đặt hàng các nhiệm vụ xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, đồng thời ưu tiên mua sắm và ứng dụng các sản phẩm khoa học - công nghệ trong nước.

Bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển khoa học và công nghệ (Sở KH&CN TP.HCM), cho rằng Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cũng đã tách bạch hai hình thức “đặt hàng” và “tài trợ”.

Với nhiệm vụ đặt hàng, Nhà nước là bên sở hữu kết quả nghiên cứu và áp dụng cho các dự án trọng điểm hoặc công nghệ chiến lược. Trong khi đó, đối với nhiệm vụ tài trợ hoặc đồng tài trợ, tổ chức chủ trì được quyền sở hữu kết quả nghiên cứu, chủ động thương mại hóa và không phải hoàn trả kinh phí hỗ trợ. Đặc biệt, tác giả được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc khai thác kết quả nghiên cứu.

PGS.TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (ĐHQG TP.HCM), cũng cho rằng cơ chế Nhà nước đặt hàng có ưu điểm giúp định hướng các bài toán lớn và huy động nguồn lực cho nghiên cứu.

Tuy nhiên, nếu mọi kết quả nghiên cứu đều bị ràng buộc như tài sản công với quy trình định giá, chuyển giao và khai thác kéo dài thì doanh nghiệp sẽ khó tham gia, sản phẩm cũng khó có cơ hội ra thị trường.

Do đó, cần có cơ chế phù hợp với từng loại nhiệm vụ nghiên cứu, thay vì áp dụng một cách quản lý chung cho tất cả các đề tài sử dụng ngân sách Nhà nước.

Ở góc độ sở hữu trí tuệ, ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN), cho rằng, kết quả nghiên cứu chỉ thực sự trở thành tài sản kinh tế khi được quản trị như một tài sản trí tuệ ngay từ đầu.

Theo ông, việc xác lập rõ quyền sở hữu sẽ giúp công nghệ được định giá, chuyển giao, cấp phép hoặc thu hút đầu tư. Đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách Nhà nước, cần có cơ chế minh bạch về quyền sở hữu, quyền khai thác và phân chia lợi ích giữa cơ quan quản lý, tổ chức chủ trì, nhà khoa học và doanh nghiệp.

“Chỉ khi những ‘nút thắt’ này được tháo gỡ, hành trình của một đề tài nghiên cứu mới không dừng lại ở biên bản nghiệm thu mà có thể tiếp tục trên thị trường”, ông Giang nói.

Việc Nhà nước trở thành “khách hàng” của công nghệ Việt vì thế không chỉ là thay đổi cách cấp kinh phí nghiên cứu. Quan trọng hơn, đó là thay đổi cách nhìn về vai trò của Nhà nước trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: từ người tài trợ sang người đặt bài toán, tạo thị trường và trở thành khách hàng đầu tiên của những sản phẩm công nghệ “Made in Vietnam”.

Khi đầu ra được xác định ngay từ đầu, giá trị của ngân sách đầu tư cho khoa học sẽ không còn được đo bằng số lượng đề tài được nghiệm thu, mà bằng số sản phẩm được ứng dụng trong thực tiễn. Từ đó góp phần giải quyết những bài toán phát triển của đất nước và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.