Tại sao gọi là bánh răng bừa?

Trong không gian ẩm thực đa sắc màu của Việt Nam, những món bánh truyền thống thường được định danh bằng nguyên liệu (bánh đậu xanh, bánh gai), phương pháp chế biến (bánh cuốn, bánh nướng) hoặc ý nghĩa tâm linh (bánh chưng, bánh phu thê). Tuy nhiên, có một thức quà quê mộc mạc trải dài từ vùng Đồng bằng Bắc Bộ cho đến xứ Thanh lại sở hữu cái tên khiến nhiều người phương xa lần đầu nghe qua phải ngạc nhiên. Đó là bánh răng bừa.

Không mĩ miều, không cầu kỳ, cái tên “bánh răng bừa” gợi lên một sự góc cạnh, thô mộc. Thế nhưng, khi bóc lớp lá xanh ra, bên trong lại là một khối ngọc thực trắng ngần, dẻo mịn. Danh xưng này không phải là một sự gán ghép ngẫu nhiên, mà là sự phản chiếu chân thực nhất bức tranh đời sống và tư duy thẩm mỹ của người nông dân Việt Nam.

Tại sao gọi là bánh răng bừa?

Trong thói quen ngôn ngữ của cư dân nông nghiệp, người Việt thường có tư duy định danh sự vật bằng cách mô phỏng hình thể trực quan. Tên gọi “bánh răng bừa” là một minh chứng cho lối tư duy này.

Cái cày, cái bừa là những nông cụ vĩ đại nhất, gắn liền với sự sống còn của nền văn minh lúa nước. Chiếc bừa truyền thống thường làm bằng gỗ hoặc sắt, có một hàng răng dài, thon nhọn dần về phía mũi để cào xới cho đất tơi xốp trước khi cấy mạ.

Khi quan sát người thợ làm bánh, ta sẽ hiểu ngay nguồn gốc cái tên. Bột gạo tẻ sau khi nhào nặn cùng nhân thịt mộc nhĩ sẽ được khéo léo bọc trong lớp lá dong hoặc lá chuối tươi. Người gói phải vuốt và nắn sao cho phần giữa của chiếc bánh phình to, ôm trọn lấy nhân, trong khi hai đầu bánh được vuốt nhỏ, thon dài và dẹt lại.

Cuối cùng, bánh được buộc chặt bằng những sợi lạt mềm. Hình dáng thuôn nhọn hai đầu và phình ở giữa này trông giống hệt như chiếc “răng bừa” của nhà nông. Lấy hình ảnh nông cụ thân thương nhất để đặt tên cho món ăn từ hạt gạo, người xưa đã tạo ra một danh xưng vừa sinh động, vừa chứa đựng sự trân trọng đối với công cụ lao động của mình.

Giai thoại liên quan đến vua Lê

Không chỉ mang ý nghĩa mô phỏng hình thể, tên gọi “bánh răng bừa” còn gắn liền với một giai thoại lịch sử hào hùng, đặc biệt là tại vùng đất Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, nơi được xem là một trong những địa phương nổi tiếng nhất của món bánh này.

Theo các thư tịch cổ và truyền thuyết địa phương, vào thế kỷ thứ 10, Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) sau khi dẹp yên giặc thù đã đích thân cày ruộng tại lễ Tịch điền để khuyến khích muôn dân chăm lo nông trang, sản xuất. Cảm kích trước ân đức và sự gần gũi của vị minh quân, người dân vùng kẻ Châu (xã Xuân Lập ngày nay) đã lấy những hạt gạo ngon nhất từ chính mảnh đất quê hương, làm ra một loại bánh có hình dáng chiếc răng bừa để dâng lên nhà vua.

Món bánh mang hình dáng nông cụ này không chỉ là một cống phẩm ẩm thực, mà còn mang theo một triết lý nhân sinh sâu sắc. Nó là lời nhắc nhở muôn đời về đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn vinh sự cần cù, nhẫn nại của người nông dân bán mặt cho đất, bán lưng cho trời.

Chiếc bánh răng bừa trở thành biểu tượng của khát vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, và thường được đặt trang trọng trên bàn thờ gia tiên vào những dịp lễ Tết, giỗ chạp.

Nghệ thuật của bánh răng bừa

Nếu tên gọi mang đậm dấu ấn văn hóa, thì bản thân chiếc bánh lại là một công trình ẩm thực tinh vi, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về đặc tính của nguyên liệu.

Thành phần của bánh răng bừa rất giản dị: gạo tẻ, thịt ba chỉ, mộc nhĩ, hành khô, hạt tiêu và lá gói. Tuy nhiên, sự khác biệt làm nên đẳng cấp của món ăn nằm ở công đoạn giáo bột hay khuấy bột. Đây là quá trình kiểm soát sự hồ hóa tinh bột.

Gạo tẻ ngon được ngâm mềm, xay thành bột nước. Nước bột này được cho lên bếp đun nhỏ lửa. Người thợ phải dùng đũa cả khuấy liên tục, đều tay không được ngơi nghỉ. Nhiệt năng từ lửa làm các hạt tinh bột gạo ngậm nước, trương nở và bắt đầu phá vỡ các liên kết mạch. Nếu lửa quá to, bột sẽ vón cục, khê nồng; nếu lửa nhỏ hoặc khuấy không đều, bột sẽ bị sống, khi hấp lên bánh sẽ bị chảy nhão.

Người thợ lành nghề biết chính xác khoảnh khắc bột đạt độ chín dở dang (khoảng 50-60%), vừa đủ độ quánh dẻo, róc nồi nhưng không bị dính tay. Khối bột này sau khi để nguội bớt mới đem ra gói. Nhờ kỹ thuật giáo bột hoàn hảo này, chiếc bánh răng bừa thành phẩm mang một kết cấu kỳ diệu: Mềm mại nhưng không nát, dẻo dai mà không dính răng, thanh mát hơn hẳn bánh chưng, bánh tét làm từ gạo nếp.

Bên cạnh đó, lớp lá dong hoặc lá chuối tươi bao bọc bên ngoài không chỉ làm khuôn định hình, mà khi trải qua quá trình hấp cách thủy, tinh dầu từ màng diệp lục của lá sẽ thẩm thấu ngược vào bột, nhuộm lên chiếc bánh một màu xanh ngọc bích nhạt và truyền vào đó mùi hương đồng nội đặc trưng.

Ngày nay, khi cuộc sống hiện đại mang đến vô vàn lựa chọn ẩm thực phong phú từ Á sang Âu, chiếc bánh răng bừa nhỏ bé vẫn giữ một vị trí không thể lay chuyển trong lòng người Việt. Từ một món ăn chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội, cúng tế, bánh răng bừa đã trở thành thức quà sáng quen thuộc, một nét chấm phá duyên dáng trong văn hóa ẩm thực đường phố.

Thưởng thức bánh răng bừa là thưởng thức một bản hòa ca của vị giác. Phải ăn lúc bánh vừa vớt ra khỏi nồi hấp, khói tỏa nghi ngút. Bóc lớp lá xanh ươm, cắn một miếng bánh, ta cảm nhận ngay cái dẻo thanh của bột gạo tẻ, vị béo ngậy tươm ra từ thịt ba chỉ, độ giòn sần sật của mộc nhĩ và đặc biệt là sự cay nồng, ấm áp của hạt tiêu và hành phi. Chỉ cần chấm nhẹ vào bát nước mắm nguyên chất pha chút ớt tươi, mọi giác quan dường như được đánh thức trọn vẹn.

Cái tên “bánh răng bừa” có tính biểu tượng cao. Bằng cách gọi tên một món ăn theo hình dáng của một nông cụ, người Việt đã gửi gắm vào đó cả một hệ tư duy coi trọng lao động, niềm tự hào về nền văn minh lúa nước và trí tuệ ẩm thực, biến những nguyên liệu bình dân nhất thành những hương vị gây nhớ thương đi cùng năm tháng.