Văn Miếu thờ ai?

Nằm giữa trung tâm Thủ đô Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ là di tích lịch sử nổi tiếng mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài của người Việt. Nhiều người đến đây dâng hương, tham quan, tìm hiểu lịch sử nhưng không phải ai cũng biết chính xác Văn Miếu thờ những ai và vì sao một công trình giáo dục lại gắn với hoạt động thờ tự.

Thực tế, Văn Miếu ban đầu được xây dựng để thờ các bậc thánh hiền của Nho giáo, đứng đầu là Khổng Tử - nhà tư tưởng, nhà giáo dục có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử phương Đông. Qua nhiều thế kỷ, đối tượng thờ tự tại đây có những thay đổi, bổ sung, gắn với lịch sử phát triển của nền giáo dục Việt Nam.

Những người được thờ trong Văn Miếu

Theo tư liệu lịch sử, năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu ở phía Nam kinh thành Thăng Long. Công trình được dựng để thờ Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối và Thất thập nhị hiền, đồng thời là nơi Hoàng thái tử đến học.

Khổng Tử (551-479 trước Công nguyên) là nhà tư tưởng, nhà giáo dục nổi tiếng của Trung Quốc cổ đại, người đặt nền móng cho Nho giáo. Tư tưởng của ông đề cao đạo đức, lễ nghĩa, việc tu dưỡng bản thân và trách nhiệm của con người đối với gia đình, xã hội. Những quan niệm về nhân, lễ, nghĩa, trí, tín của Khổng Tử có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa, giáo dục và tổ chức xã hội ở nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam.

Bên cạnh Khổng Tử, Văn Miếu còn thờ Chu Công (Chu Công Đán), một nhân vật có vai trò quan trọng trong lịch sử và tư tưởng chính trị thời Tây Chu ở Trung Quốc. Ông được Nho gia tôn kính như một bậc hiền nhân, người có công xây dựng và hoàn thiện nhiều lễ chế, điển chương của nhà Chu.

Đặc biệt, trong hệ thống thờ tự còn có Tứ phối, tức bốn học giả tiêu biểu được tôn thờ bên cạnh Khổng Tử. Bốn vị này gồm Nhan Tử (Nhan Hồi), Tăng Tử (Tăng Sâm), Tử Tư và Mạnh Tử.

Nhan Hồi là học trò xuất sắc của Khổng Tử, nổi tiếng về đức hạnh và tinh thần ham học. Tăng Tử được biết đến với tư tưởng đề cao việc tu dưỡng bản thân, lòng hiếu thảo. Tử Tư là cháu nội Khổng Tử, tác giả được truyền thống Nho học gắn với tác phẩm Trung Dung. Mạnh Tử là nhà tư tưởng lớn, phát triển nhiều quan điểm của Khổng Tử, đặc biệt là tư tưởng nhân chính và quan niệm về bản tính con người.

Ngoài những nhân vật trên, năm 1070, triều đình còn cho vẽ hình Thất thập nhị hiền, tức 72 học trò và môn đồ tiêu biểu của Khổng Tử, để thờ phụng. Việc thờ các bậc hiền triết và học trò xuất sắc thể hiện sự tôn vinh đạo học, đề cao truyền thống thầy trò và tinh thần học tập trong xã hội đương thời.

Một nhân vật đặc biệt gắn với Văn Miếu - Quốc Tử Giám là Chu Văn An (1292-1370), nhà giáo nổi tiếng dưới triều Trần. Ông từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tương đương người đứng đầu cơ sở giáo dục này, đồng thời trực tiếp giảng dạy các hoàng tử.

Chu Văn An được hậu thế kính trọng bởi học vấn uyên thâm, đạo đức trong sáng và tinh thần cương trực. Ông không chỉ là một người thầy giỏi mà còn là nhà trí thức có trách nhiệm với đất nước. Sự kiện dâng “Thất trảm sớ”, đề nghị xử tội bảy kẻ gian thần nhưng không được nhà vua chấp thuận, thường được nhắc đến như biểu hiện cho khí tiết của ông.

Sau khi Chu Văn An qua đời năm 1370, vua Trần Nghệ Tông cho thờ ông tại Văn Miếu bên cạnh Khổng Tử. Đây là sự tôn vinh đặc biệt dành cho một nhà giáo Việt Nam, đồng thời thể hiện quan niệm coi trọng người thầy và những người có đóng góp cho nền giáo dục nước nhà.

Việc đưa Chu Văn An vào thờ tại Văn Miếu cũng tạo nên một dấu ấn riêng của di tích này. Nếu Khổng Tử và các bậc tiên hiền đại diện cho nền tảng tư tưởng Nho học, Chu Văn An là biểu tượng cho truyền thống giáo dục, nhân cách và đạo làm thầy của người Việt.

Ngày nay, trong khu Thái Học của quần thể di tích còn có không gian thờ ba vị vua gắn với quá trình hình thành và phát triển Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Đây là những vị vua có công xây dựng Văn Miếu, lập Quốc Tử Giám và phát triển nền giáo dục, khoa cử.

Vì vậy, khi hỏi Văn Miếu thờ ai, cần phân biệt khu thờ các bậc hiền triết Nho giáo với khu Thái Học, nơi tưởng niệm những nhân vật có công đối với nền giáo dục nước nhà.

Phân biệt Văn Miếu và Quốc Tử Giám

Một nhầm lẫn phổ biến là coi Văn Miếu và Quốc Tử Giám là một công trình có cùng chức năng. Trên thực tế, đây là hai bộ phận gắn liền trong một quần thể di tích nhưng có lịch sử và chức năng khác nhau.

Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông, ban đầu là nơi thờ các bậc thánh hiền Nho giáo và đồng thời có chức năng trường học dành cho hoàng gia. Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám ở phía sau Văn Miếu. Đây là cơ sở giáo dục cấp quốc gia, ban đầu dành cho con em hoàng tộc và tầng lớp quyền quý.

Trải qua các triều đại, Quốc Tử Giám trở thành trung tâm đào tạo nhân tài của đất nước. Nơi đây từng có những người thầy nổi tiếng, đào tạo nhiều thế hệ trí thức, góp phần xây dựng nền hành chính và văn hóa Đại Việt.

Gần một nghìn năm sau ngày được xây dựng, Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn là một trong những biểu tượng văn hóa đặc biệt của Hà Nội. Nơi đây không chỉ lưu giữ dấu tích của nền giáo dục thời phong kiến mà còn thể hiện quan niệm coi trọng tri thức, đạo đức và người thầy của người Việt.

Ngày nay, nhiều học sinh, sinh viên và sĩ tử đến Văn Miếu trước các kỳ thi quan trọng để dâng hương, cầu mong may mắn. Tuy nhiên, ý nghĩa sâu xa của di tích không chỉ nằm ở việc cầu đỗ đạt. Những nhân vật được thờ tại đây nhắc nhở người học về tinh thần ham học, sự tu dưỡng đạo đức và trách nhiệm đem kiến thức phục vụ cộng đồng.

Từ Khổng Tử, Chu Công, các bậc học giả Nho giáo đến nhà giáo Chu Văn An, hệ thống thờ tự tại Văn Miếu phản ánh một thông điệp xuyên suốt: Tri thức cần đi cùng đạo đức, người có học phải biết tu dưỡng bản thân và có trách nhiệm với xã hội. Đó cũng là giá trị khiến Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ là một điểm tham quan lịch sử mà còn là biểu tượng sống động của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài trong văn hóa Việt Nam.