Vì sao gọi là 'Thăng Long Kẻ Chợ'?

Trong lịch sử hàng ngàn năm phát triển của Hà Nội, vùng đất linh kiệt này đã mang nhiều danh xưng khác nhau như Tống Bình, Long Đỗ, Đại La, Thăng Long, Đông Đô, Đông Quan... Trong tâm thức dân gian và các ghi chép lịch sử từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18, có một cụm từ đặc biệt luôn được nhắc song hành: “Thăng Long Kẻ Chợ” hoặc đôi khi chỉ gọi tắt là “Kẻ Chợ”.

Danh xưng này không phải là sự gán ghép ngẫu nhiên. Nó là bản tóm tắt về cấu trúc kinh tế - chính trị, đồng thời giải mã triết lý “thành” và“thị” hòa quyện làm nên bản sắc của mảnh đất Hà thành.

Vì sao gọi là “Thăng Long Kẻ Chợ”?

“Thăng Long” và “Kẻ Chợ” là sự kết hợp ngôn ngữ vô cùng thú vị, mang tính đối lập nhưng lại bổ trợ hoàn hảo cho nhau.

Thăng Long (rồng bay lên): Là tên gọi mang âm Hán Việt do vua Lý Thái Tổ đặt vào năm 1010 khi dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La. Cái tên Thăng Long đại diện cho tính chính thống, cho không gian quyền lực tối cao của hoàng gia, triều đình, là nơi đặt các cung điện, thái miếu và lầu gác uy nghi.

Kẻ Chợ là cụm từ thuần Nôm, rặt chất dân dã. Trong tiếng Việt cổ, từ “kẻ” dùng để chỉ một vùng đất, một ngôi làng hay một cộng đồng người sinh sống (như Kẻ Mơ, Kẻ Bưởi, Kẻ Noi...). Chợ là nơi diễn ra các hoạt động giao thương, buôn bán.

“Kẻ Chợ” ban đầu được dùng để chỉ khu vực dân cư làm nghề thủ công và buôn bán nằm bao quanh khu vực hoàng thành. Dần dần, vì quy mô thương mại tại đây quá lớn, vượt xa mọi ngôi làng khác, “Kẻ Chợ” được nâng tầm thành một danh xưng dùng để chỉ định toàn bộ khu vực kinh đô sầm uất.

Khi ghép lại, “Thăng Long Kẻ Chợ” tạo ra một cấu trúc kép, một nửa là trung tâm chính trị uy quyền, một nửa là trung tâm kinh tế dân sinh sôi động. Cấu trúc này phản ánh chính xác mô hình đô thị phương Đông điển hình: Thành (nơi phòng thủ, đặt bộ máy cai trị) luôn phải gắn liền với thị (nơi giao thương, cung cấp nhu yếu phẩm).

Không gian địa lý

Cấu trúc không gian của Thăng Long xưa được chia làm hai khu vực rõ rệt. Bên trong là Hoàng thành và Tử Cấm thành kiên cố. Bên ngoài vòng thành, khu vực phía Đông và phía Nam, là khu vực phường hội của dân chúng. Khu vực “Kẻ Chợ” này được bao bọc bởi hai con sông huyết mạch: Sông Hồng (sông Cái) và sông Tô Lịch.

Với mạng lưới đường thủy chằng chịt, ghe thuyền từ khắp mọi miền đất nước có thể dễ dàng chở lâm thổ sản, lúa gạo, tơ lụa tiến thẳng vào tận các bến nước ngay sát kinh thành. Triều đình cần một lượng khổng lồ hàng hóa xa xỉ, thực phẩm và đồ dùng hàng ngày để phục vụ cho bộ máy quan lại và hoàng tộc. Chính nhu cầu tiêu dùng khổng lồ từ thành Thăng Long đã trở thành thỏi nam châm thu hút các thợ thủ công tài ba, các thương nhân từ các làng nghề quanh vùng đồng bằng Bắc Bộ tụ tập về đây lập nghiệp, hình thành nên Kẻ Chợ.

Thời kỳ hoàng kim

Giai đoạn đánh dấu sự bùng nổ và định danh rực rỡ nhất của “Kẻ Chợ” là vào thếkỷ 17 - 18, dưới thời vua Lê - chúa Trịnh. Đây là thời kỳ mà kinh tế hàng hóa phát triển mạnh mẽ, vượt ra khỏi giới hạn của nền nông nghiệp tự cung tự cấp.

Lúc này, Thăng Long Kẻ Chợ không chỉ thu hút thương nhân trong nước mà còn đón nhận những đội tàu buôn lớn đến từ Hà Lan, Anh, Pháp, Bồ Đào Nha... Trong các thư tịch cổ, bản đồ và hồi ký của những nhà truyền giáo, thương nhân phương Tây thời bấy giờ, họ không gọi kinh đô của Đại Việt là Thăng Long, mà phiên âm chữ “Kẻ Chợ” thành “Cachao”, “Kecio” hay “Cecho”.

Nhà truyền giáo người Pháp Alexandre de Rhodes (thế kỷ 17) từng miêu tả Kẻ Chợ là một thành phố rộng lớn, đông đúc nhộn nhịp không kém gì các đô thị lớn ở châu Âu. Tại đây, phố xá được chia thành các phường hội, mỗi phường chuyên sản xuất và buôn bán một mặt hàng đặc trưng (Hàng Đào nhuộm vải, Hàng Bạc làm kim hoàn,Hàng Mắm, Hàng Bát...).

Vào những ngày phiên chợ (ngày mùng 1 và 15 âm lịch),hàng vạn người đổ về các ngả đường, thuyền bè đậu san sát dọc sông Hồng tạo nên một khung cảnh phồn hoa, tấp nập hiếm có ở khu vực Đông Nam Á.

Từ “Kẻ Chợ” đến “Hà Nội 36 phố phường”

Qua những thăng trầm dâu bể của lịch sử, các triều đại phong kiến lụi tàn, thành quách bị phá bỏ, nhưng sức sống của “Kẻ Chợ” thì chưa bao giờ tắt. Chính từ nền tảng của Kẻ Chợ thế kỷ 17-18, khu vực này đã chuyển mình, định hình nên cấu trúc của “Hà Nội 36 phố phường” vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Đáng chú ý hơn, cụm từ “Thăng Long Kẻ Chợ” không chỉ để lại di sản về mặt không gian vật lý, mà còn kiến tạo nên văn hóa thị dân (văn hóa Kẻ Chợ) vô cùng đặc sắc. Những người thợ thủ công, những tiểu thương quần tụ về đây không chỉ biết buôn bán.

Để phục vụ tầng lớp vua quan, quý tộc và sự cạnh tranh khốc liệt giữa thị thành, họ phải rèn dũa tay nghề đến mức tinh xảo, chú trọng đến cách ăn mặcthanh lịch, lời ăn tiếng nói hào hoa, tinh tế. Câu ca dao “Chẳng thơm cũng thểhoa nhài/Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An” chính là sự đúc kết về cốt cách của người Kẻ Chợ đã được kinh kỳ hóa qua nhiều thế hệ.

Danh xưng “Thăng Long Kẻ Chợ” là một bản tóm lược về cội nguồn của thủ đô. Nếu Thăng Long là biểu tượng của tinh thần tự tôn dân tộc, của bề dày chính trị và khát vọng độc lập, thì Kẻ Chợ là nhịp đập kinh tế không ngừng nghỉ, là sức sống phồn sinh của quần chúng nhân dân. Sự hòa quyện tuyệt vời ấy đã rèn đúc nên một Hà Nội vừa uy nghiêm, cổ kính, vừa năng động, phồn hoa, mãi mãi là trái tim của cả nước.