Trẻ xem video ngắn hàng giờ, khó tập trung và không chịu được buồn chán

Mỗi tối sau khi làm xong bài tập, Minh Khôi, 11 tuổi, ở Hà Nội, lại nằm trên giường và mở điện thoại xem video ngắn. Ban đầu, mẹ chỉ cho con xem khoảng 20-30 phút để giải trí. Càng về sau, cậu bé liên tục chuyển từ video này sang video khác, có hôm kéo dài hơn hai tiếng mà không nhận ra đã khuya.

Điều khiến chị Hương, mẹ Khôi, bắt đầu lo lắng không phải chỉ là thời gian con dùng điện thoại. Cậu bé trở nên khó tập trung khi học, đọc được vài trang sách đã hỏi còn bao lâu mới được nghỉ. Khi mẹ yêu cầu cất điện thoại, Khôi thường cáu gắt, viện lý do chưa xem xong hoặc xin thêm “một video nữa”.

Ngay cả những lúc không có điện thoại, cậu bé cũng khó ngồi yên. Khôi thường than chán khi phải chờ bố mẹ, không muốn chơi những trò không có màn hình và nhanh chóng bỏ cuộc nếu hoạt động không mang lại cảm giác thích thú ngay lập tức.

“Trước đây con có thể ngồi xếp hình hoặc đọc truyện gần một tiếng. Bây giờ chỉ cần không có điện thoại là con bảo chán”, chị Hương nói. Gia đình từng thử cất điện thoại hoàn toàn nhưng Khôi phản ứng mạnh. Sau đó, vợ chồng chị chuyển sang giảm dần thời gian xem, đặt giới hạn trên thiết bị và cùng con tìm những hoạt động khác để thay thế.

An, 14 tuổi, TP.HCM từng có thói quen về nhà, ăn cơm rồi đọc truyện hoặc trò chuyện với mẹ. Khoảng một năm gần đây, chiếc điện thoại dần trở thành thứ em tìm đến mỗi khi có chuyện không vui.

Một lần bị điểm kém, An đóng cửa phòng và nằm xem video liên tục gần hai giờ. Những hôm cãi nhau với bạn hoặc bị bố mẹ nhắc nhở, em cũng làm điều tương tự. Mẹ An nhận ra con gần như không còn muốn kể chuyện buồn mà chỉ cần đeo tai nghe, mở điện thoại và lướt cho đến khi tâm trạng tốt hơn.

Thói quen ấy dần kéo theo nhiều thay đổi. An thường thức đến gần nửa đêm, sáng hôm sau mệt mỏi và khó tập trung ở lớp. Những hoạt động trước đây em từng thích như đi xe đạp, chơi cầu lông hay đọc sách cũng thưa dần.

“Có lúc tôi hỏi con tại sao không thử đi dạo hoặc nói chuyện với mẹ, con bảo xem video dễ chịu hơn, không phải nghĩ gì cả”, mẹ An kể.

Gia đình từng nghĩ chỉ cần thu điện thoại là mọi chuyện sẽ giải quyết. Nhưng mỗi lần bị giới hạn, An lại bực bội và cảm thấy bố mẹ không hiểu mình. Sau đó, mẹ em thay đổi cách tiếp cận, cùng con thống nhất thời gian sử dụng điện thoại, đồng thời duy trì những khoảng thời gian hai mẹ con đi bộ, nói chuyện hoặc chơi thể thao mà không mang theo thiết bị.

Khó chịu đựng sự buồn chán

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cho rằng nhiều phụ huynh mới chú ý đến những biểu hiện dễ thấy như trẻ mất tập trung, thiếu kiên nhẫn, trong khi vấn đề sâu hơn có thể nằm ở khả năng điều chỉnh cảm xúc.

Trẻ buồn, chán hoặc khó chịu nhưng ngay lập tức được đưa điện thoại để giải trí sẽ ít có cơ hội học cách tự đối diện với những cảm xúc đó. “Khi trẻ buồn, chán hoặc khó chịu và ngay lập tức được xoa dịu bằng màn hình, các em sẽ ít có cơ hội học cách tự đối diện với cảm xúc của mình. Về lâu dài, trẻ dễ phụ thuộc vào những kích thích bên ngoài để giải tỏa căng thẳng”, ông phân tích.

Theo chuyên gia, video ngắn không trực tiếp gây ra rối loạn lo âu hay trầm cảm. Tuy nhiên, việc sử dụng quá mức có thể kéo theo nhiều yếu tố nguy cơ vốn đã được chứng minh có liên quan đến sức khỏe tâm thần ở trẻ vị thành niên.

Trong đó có thiếu ngủ, giảm vận động thể chất, ít tương tác trực tiếp với gia đình và bạn bè, cũng như việc thường xuyên so sánh bản thân trên mạng xã hội. Một vấn đề khác dễ bị bỏ qua là trẻ ngày càng khó chịu đựng sự buồn chán. “Khả năng chấp nhận những khoảng thời gian không có kích thích thực ra là kỹ năng tâm lý rất quan trọng”, ông Lân nói.

Theo ông, một đứa trẻ luôn cần được giải trí liên tục có thể gặp khó khăn hơn khi phải duy trì sự chú ý cho một nhiệm vụ không mang lại phần thưởng tức thời. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc học mà còn liên quan đến khả năng duy trì động lực và quản lý cảm xúc khi lớn lên.

Theo ThS Hoàng Quốc Lân, điều phụ huynh cần quan tâm không đơn thuần là trẻ xem bao nhiêu video mỗi ngày, mà là màn hình đang lấn át những trải nghiệm cần thiết cho sự phát triển hay không.

Nếu thời gian xem video khiến trẻ ngủ ít hơn, vận động ít hơn, giảm giao tiếp trực tiếp hoặc không còn hứng thú với những hoạt động khác, đó mới là dấu hiệu cần được chú ý.

Với những trẻ đã quen xem video ngắn nhiều giờ mỗi ngày, chuyên gia không khuyến khích phụ huynh cấm đột ngột. Việc cắt hoàn toàn một thói quen đã hình thành trong thời gian dài có thể khiến trẻ phản ứng mạnh và khó duy trì.

Thay vào đó, cha mẹ có thể giảm thời lượng từng bước, thống nhất trước khung giờ được sử dụng và tận dụng chức năng giới hạn thời gian trên thiết bị. Quan trọng hơn, việc giảm màn hình cần đi cùng với những lựa chọn thay thế đủ hấp dẫn như chơi thể thao, đọc sách, chơi cùng bạn bè hoặc tham gia các hoạt động gia đình.

Cha mẹ cũng có thể chủ động điều chỉnh môi trường nội dung của trẻ. Các nền tảng thường dựa vào hành vi xem để tiếp tục đề xuất nội dung tương tự, vì vậy việc tìm kiếm các video giáo dục, kiến thức chuyên sâu, đồng thời sử dụng chức năng ẩn hoặc bộ lọc nội dung có thể giúp thay đổi những gì xuất hiện trên màn hình.

Khả năng tập trung không mất đi vĩnh viễn chỉ vì trẻ hoặc người lớn từng dành nhiều thời gian cho video ngắn. Theo ThS Lân, não bộ có khả năng thích nghi và tái tổ chức trong suốt cuộc đời.

Tuy nhiên, sự thay đổi không diễn ra sau một vài ngày. Khi đã quen với những kích thích nhanh và liên tục, não cần thời gian để thích nghi trở lại với những hoạt động chậm hơn.

Với trẻ, vận động thể chất là một trong những cách đơn giản để thay đổi nhịp sinh hoạt. Chuyên gia khuyến khích các em dành ít nhất 30 phút mỗi ngày cho những hoạt động như bơi, bóng rổ, chạy bộ hoặc đạp xe với cường độ từ trung bình đến mạnh.

Giấc ngủ cũng cần được ưu tiên. Phụ huynh nên hạn chế để trẻ sử dụng điện thoại trước giờ đi ngủ, bởi việc tiếp xúc với màn hình vào thời điểm này có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ. Khi ngủ không đủ hoặc ngủ kém chất lượng, khả năng ghi nhớ, học tập và tập trung của trẻ cũng dễ bị ảnh hưởng.

Với người trưởng thành, việc rèn lại khả năng tập trung có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ: đọc sách 10-15 phút mỗi ngày, tập trung hoàn thành một việc thay vì liên tục chuyển đổi, đi bộ mà không cầm điện thoại, tập thể dục hoặc thực hành chánh niệm.

Mục tiêu không phải biến màn hình thành “kẻ thù” của trẻ. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ có đủ những khoảng thời gian không cần đến một kích thích liên tục để cảm thấy vui, bớt buồn hay vượt qua sự chán chường. Chính trong những khoảng lặng tưởng như không có gì để làm ấy, trẻ học cách chơi một mình, chờ đợi, đối diện với cảm xúc và tìm cách tự làm mình tốt hơn.